ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ

ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗ-ਵਾਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਲੀ ਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਉਸ ਸਰੋਤ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਪ੍ਰਸੰਗ	ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ	ਪੁਰਾਤਨ	ਬੀ-40	ਮਿਹਰਬਾਨ	ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ	ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ
ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ	ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਤੁਕ ਤੋਂ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਬਿੱਤ ਤੋਂ ਕੱਤਕ ਦਾ ਅਰਥ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।	ਵੈਸਾਖ ਸੁਦੀ 3, 1526 ਬਿਕ੍ਰਮੀ।	ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਤੀਜ, ਸੰਮਤ 1526, ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ।	ਵੈਸਾਖ ਸੁਦੀ 3, 1526 ਬਿਕ੍ਰਮੀ। ਜਨਮ-ਅਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ: ਚਾਹਲ ਜਾਂ ਤਲਵੰਡੀ।	ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1469 ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।	ਵੈਸਾਖ ਸੁਦੀ 3।
ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੈਸਾਖ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹੀਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਵੈਸਾਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪੁਰੇਵਾਲ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਦਿਨ, 27 ਮਾਰਚ 1469, ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][Web]
ਪੰਡਤ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ		ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਡਤ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਨੇਊ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਜਿਹੇ ਬਾਲਕ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਜੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][EoS]
ਖੇਤ ਅਤੇ ਛਾਂ	ਦੋਵੇਂ ਕਥਾਵਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਰ 11 ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਮਿੱਧੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਸਾਬਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋਈ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਛਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ।	ਪਿੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਨਹੀਂ, ਰਾਇ ਭੋਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।	ਛਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਫਨੀਅਰ ਸੱਪ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਫਨ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਬੀ-40 ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਰਜਾ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][EoS]
ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ		ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਚੇ ਵਣਜ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਵਪਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ 'ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਸਾਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਕਲਨਕਾਰ ਏਨੀ ਖਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਛੱਡਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।[McLeod][(tr.)][EoS]
ਵਿਆਹ		ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਚੋਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੂਲਾ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ। ਨਾ ਥਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਨਾ ਲਾੜੀ ਦਾ ਨਾਂ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗਣੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਸਾਖੀ ਹੈ।	ਲਗਭਗ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 1485 ਵਿੱਚ, ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ। ਇਹ ਲਾੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਘੁੰਮੀ ਜੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।	ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।	ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ।
ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਲ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਦੱਸਦੀ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][EoS][EoS]
ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ	ਵਾਰ 11 ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।	ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲਿਖਾ-ਪੜ੍ਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਹੈ।	ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਲਗਭਗ 1506 ਵਿੱਚ, ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।	ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 1496 ਵਿੱਚ, ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਰੋਤ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਪਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Src][Singh][EoS]
ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ	ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਗਾਹੀ ਦਰ 'ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।	ਦੂਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪਰਤਦੇ ਹਨ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸਾਖੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਮਿਲਣੀ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਸਲ, ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][EoS]
ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ		ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਜ਼ੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਮਾਜ਼ 'ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮਨ ਨਵੀਂ ਵਛੇਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮੈਕਲਿਓਡ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਚਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਾਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਮਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[McLeod][McLeod][(tr.)][EoS][EoS]
ਸੱਜਣ	ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।	ਸ਼ੇਖ਼ ਸੱਜਣ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪਹਿਲੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।	ਸੱਜਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੋਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਕਥਾ ਹੈ।	ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।	ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਲੰਬੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੱਪੜੇ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਨਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।	ਇਹ ਕਥਾ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਦਲੀਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਜਣ', ਭਾਵ ਮਿੱਤਰ, ਤੋਂ ਇਹ ਕਥਾ ਬਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੁਲੰਬੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਸ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਟਿੱਲੇ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][EoS][Src]
ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ	ਵਾਰ 11 ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 13 ਅਤੇ 14 ਵਿਚਲੀਆਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।		ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਕੋਲ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਭੋਜ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਥਾ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤੀ ਕਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂ ਰਾਗ ਤਿਲੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ 'ਹੇ ਪਿਆਰੇ' ਅਰਥ ਵਾਲੀ ਟੇਕ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਉਸੇ ਟੇਕ ਨੂੰ ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਅਸਲ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[McLeod][Src][EoS][EoS][Singh][Src]
ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ	ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਯਾਤਰਾ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਕਥਾ ਨਹੀਂ।		ਇੱਕ ਅਣਨਾਮੇ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਸਮਝ ਲਿਆ।	ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ।	ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਕਪੂਰ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਫੇਰੀ ਆਪ ਹੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Src][Singh][EoS]
ਕੌਡਾ ਅਤੇ ਕੜਾਹਾ		ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।	ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਨਾਮਾ ਰਾਖਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਾਲਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਂਗਲ ਤੇਲ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।	ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਰੂਪ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।	ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਕੌਡਾ ਨਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਚਾਰੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੌਡੇ ਨੂੰ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਮਿਲਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।[McLeod][McLeod][(tr.)][EoS]
ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼	ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਨੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਉਰੂ ਜਾਂ ਕਵਰੂ ਵਿੱਚ। ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੇਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।	ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਕਉਰੂ ਜਾਂ ਕਵਰੂ ਵਿੱਚ।	ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ।
ਸਿੱਖ ਜੀਵਨੀ-ਲੇਖਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਉਰੂ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦਾ ਕਾਮਰੂਪ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਲੇ ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੈਕਲਿਓਡ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਸਬੂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਸੀ, ਪਰ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ।[McLeod][(tr.)][EoS]
ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ	ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਵਪਾਰੀ ਮਨਸੁਖ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੰਘਲਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਗਲੀ ਉੱਥੇ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।	ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।	ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਦਮ ਦੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਸੀਲੋਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਮੈਕਲਿਓਡ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਤ ਕੋਈ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਠ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][EoS][Singh][Singh][Singh]
ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧ	ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਮੇਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੋਰਖ ਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਲਈ ਭੇਜੇ ਕਟੋਰੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਤਨ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।	ਉੱਤਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਗੋਰਖਨਾਥ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ।	ਦੂਜੀ ਯਾਤਰਾ ਇੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਗੋਰਖ-ਹਟੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕਥਾ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਕਲਿਓਡ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਬਤ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੀ ਸੁਮੇਰ ਨੂੰ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][EoS]
ਮੱਕਾ ਅਤੇ ਕਾਬਾ	ਨੀਲੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜੀਵਣ ਨਾਂ ਦਾ ਕਾਜ਼ੀ ਲੱਤ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਘੜੀਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਮੱਕਾ ਘੁੰਮਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।	ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਬਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।	ਘੁੰਮਦੀ ਮਿਹਰਾਬ, ਅਤੇ ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।	ਚਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਰਾਮਾਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।	ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਦੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵੱਡੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਾਹਲੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][Grewal][Singh]
ਬਗ਼ਦਾਦ	ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਡੇਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਂਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਜਹਾਨ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।	ਬਗ਼ਦਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।	ਔਰਤ ਦੇ ਭੇਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਰਫ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੇਲ ਨਹੀਂ।	ਬਗ਼ਦਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਦੋਵਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਕਲਿਓਡ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਭਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਬਗ਼ਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ: ਮੈਕਲਿਓਡ ਮੇਨਾਜ ਦੀ ਪਿਛਲੇਰੀ ਮਿਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][Singh][Singh]
ਸੈਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ	ਵਾਰ 1 ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ।	ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੈਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਚੱਕੀ ਚੱਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਚੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੈਦਪੁਰ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ, ਦੋਵੇਂ ਹਨ।	ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਤਨ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਨਹੀਂ।
ਬਾਣੀ ਹਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਸੈਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਿਲਣੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਣੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 1524 ਅਤੇ 1526 ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਾਬਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਲਣੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।[McLeod][(tr.)][Src][Src][EoS][EoS][EoS]
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ	ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਯਾਤਰੂ ਵਾਲੇ ਬਸਤਰ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।	ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਮਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।	ਪੋਖੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜ ਝੱਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।		ਸਥਾਪਨਾ ਉੱਤਰੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸੇਬੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਲਗਭਗ 1521 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][EoS]
ਅਚਲ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ	ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਲੁਕਾਏ ਹੋਏ ਲੋਟੇ ਅਤੇ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਨਾਮ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਰਾਮਾਤ ਹੈ।	ਸੁਮੇਰ ਦੇ ਸਿੱਧ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਚਲ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।	ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਵਿਖੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੈ।	ਅਚਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉਮੜਦੀ ਭੀੜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।	ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੋਤ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਚਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS][EoS]
ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਟੋਰਾ	ਅਚਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੀਰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।		ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਰੁਕਨਦੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।	ਦੂਜੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਪੀਰ ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ।
ਮੈਕਲਿਓਡ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁਲਤਾਨ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਕਥਾ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ ਜੀਲਾਨੀ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਪਾਰਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Src][EoS]
ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਚੋਣ	ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਛਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।	ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਇੱਕ ਭਗਤ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਿਖਾ 'ਤੇ ਪਏ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਉਹੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੱਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।	ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀਕੇ ਦੇ ਯਾਤਰੀ-ਜਥੇ ਦੇ ਆਗੂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰੁਕਦੇ ਹਨ।	ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀਕੇ ਦੇ ਯਾਤਰੀ-ਜਥੇ ਦੇ ਆਗੂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰੁਕਦੇ ਹਨ।
ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਆਪ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬਲਵੰਡ ਤੇ ਸੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੁਰਦੇ ਵਾਲੀ ਪਰਖ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਾਮਾਤੀ ਕਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆਏ।[McLeod][Src][Src][EoS]
ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਮਿਤੀ		ਅੱਸੂ ਸੁਦੀ 10, 1595 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, ਸਤੰਬਰ 1538 ਵਿੱਚ।		ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁੰਮ ਹੋਈਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।	ਪਿਛਲੇਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅੱਸੂ ਵਦੀ 10, 1596 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।	ਅੱਸੂ ਸੁਦੀ 10, 1596 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ।
ਮੈਕਲਿਓਡ ਅੱਸੂ ਵਦੀ 10, 1596 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, ਭਾਵ 7 ਸਤੰਬਰ 1539, ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰਣਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੀ ਇਹੀ ਮਿਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।[McLeod][EoS][EoS][Web]
ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਚਾਦਰ	ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਥਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।	ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਚਾਦਰ ਹੇਠ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਤਾਜ਼ੇ ਹਨ।	ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਝਗੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੌਧਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਕਫ਼ਨ ਖ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।	ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੈਕਲਿਓਡ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਟ ਕਰਾਮਾਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ 1647 ਤੱਕ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਸੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।[McLeod][McLeod][(tr.)][Src][(translator)][EoS]

ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ

"ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ". ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ. https://sikh-history.co.uk/pa/janamsakhis/