ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ

ਇਤਿਹਾਸ ਘੱਟ ਹੀ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਹਰ ਦਰਜ ਮਤਭੇਦ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਨਾ ਰਹੇ।

• ਅਕਬਰ
  ਕੀ ਅਕਬਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਸੀ?

  ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ-ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ 'ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ। 1598 ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲੀ ਫੇਰੀ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਅੰਸ਼ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਾਖੀ ਦੀ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਰੱਦ ਹੋਈ ਹੈ।[EoS][EoS][(eds)]

• ਅਕਬਰ
  1598 ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਤਰੀਕ

  ਸ਼ੀਰੀਂ ਮੂਸਵੀ ਦਾ ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ 13 ਆਜ਼ਰ, ਯਾਨੀ 4 ਨਵੰਬਰ 1598 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਕਬਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 24 ਨਵੰਬਰ 1598 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[(eds)][EoS]

• ਅਕਬਰ
  ਕੀ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਲਗਾਨ ਘਟਾਇਆ ਸੀ?

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਲਗਾਨ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। 1690ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸੁਜਾਨ ਰਾਇ ਭੰਡਾਰੀ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਆਪ ਇਸ ਕਟੌਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਏ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਲ ਗਈਆਂ ਸਨ।[EoS][EoS][(eds)]

• ਅਕਬਰ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 17 ਅਕਤੂਬਰ 1605

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਇਹ ਤਰੀਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ 16 ਅਕਤੂਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ
  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਿਉਂ ਹੋਈ?

  ਸਿੱਖ ਸੋਮੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ। ਗਰੇਵਾਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸੋਮੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਥਿਤ ਖਾੜਕੂ ਰੁਚੀ। ਲਗਭਗ 1708 ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਭੀਮਸੇਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸਰਮਦ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖਕ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ।[(eds)][EoS]

• ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ
  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜੁਲਾਈ 1675 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। 1690ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸੁਜਾਨ ਰਾਇ ਭੰਡਾਰੀ ਦਾ ਗਰੇਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਸਾਰ ਕੈਦ ਦਾ ਸਮਾਂ 1670-71 ਜਾਂ 1673-74 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][(eds)]

• ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ
  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਸੰਪਰਕ ਕਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ?

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ। ਅਹਿਕਾਮ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਰਜ਼ੀ ਭੇਜ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਸ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਸੀ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਹੂਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਸੀ।[EoS][(eds)]

• ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਸੀਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੋਧਾ

  ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧੜ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਸੀਸ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 1861 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ 1860 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਬਜਬਜ ਵਿਖੇ ਮੌਤਾਂ

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਅਠਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਉੱਨੀ।[EoS][EoS]

• ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਮਧਾਰੀ
  ਬਾਬਾ ਬਾਲਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ

  ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 1799 ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੂਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 1797 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ
  ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਸਮੇਂ ਉਮਰ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਲਈ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 134 ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੌਰ ਲਈ ਇਹ ਅਸਧਾਰਨ ਉਮਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅੰਕੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਦਰਜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ।[EoS]

• ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ
  ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਆਰੰਭ

  ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਾਸੀ ਆਪ, ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਾਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਬਾਬਰ
  ਕੀ ਬਾਬਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ?

  ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤੀ ਕਥਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਤਬਾਹੀ ਆਪ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਓਨਾ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ: ਬਾਬਰ ਦੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਐਨੇਟ ਬੈਵਰਿਜ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 932 ਹਿਜਰੀ (1525-26) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੱਪਾ ਹੈ।[EoS][McLeod][Src]

• ਬਾਬਰ
  ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ?

  ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ 1520 ਦੇ ਸੈਦਪੁਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਲੰਮੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ 1524 ਅਤੇ 1525-26 ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਣੀਪਤ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੈਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।[McLeod][EoS]

• ਬਾਬਰ
  ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾਂ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਬਾਬਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 1517, 1519 ਅਤੇ 1523 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਆਖ਼ਰੀ ਕੂਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1505, 1519, 1520 ਅਤੇ 1524 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਆਪ ਪੰਜ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਬੈਵਰਿਜ 925, 926, 930 ਅਤੇ 932 ਹਿਜਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਤਰੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ।[EoS][EoS][Src]

• ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ
  ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[EoS][McLeod]

• ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ
  ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Singh]

• ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ
  ਪਛਾਣ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਰਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਾਕੋਰੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੇਖ਼ ਭੀਖਨ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਆਪ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।[EoS][Macauliffe][DB]

• ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ
  ਅੰਗ 487 ਅਤੇ 488 ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੱਬ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। BaniDB ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਮਹਲਾ 5 ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS][DB]

• ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ
  ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਨਮ ਸਾਲ 1415 ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ 1410 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਸੰਭਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe][EoS][EoS]

• ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ
  ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਛਾਣਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦੁਲੀ, ਜਾਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੇਂਦੁਲੀ-ਸਾਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਬੀਰਭੂਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]

• ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ
  ਕਾਲ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਰਨਾਰਣਵ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦੇਵ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੇਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਹ 1175 ਤੋਂ 1200 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੇਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ 1170 ਤੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]

• ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ
  ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ

  ਪਰੰਪਰਾਗਤ 1398-1448; ਆਧੁਨਿਕ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਭਗ 1440-1518। ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।[EoS]

• ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ
  ਜਨਮ: 1440

  ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਨੂੰ 1398-1448 (ਪਰੰਪਰਾਗਤ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਗਭਗ 1440-1518 ਤੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 1518

  ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।[EoS]

• ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ
  ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

  BaniDB ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸੱਠ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਕਾਹਠ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[DB][EoS]

• ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ
  ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਅਸਥਾਨ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪੰਢਰਪੁਰ ਅਤੇ ਘੁਮਾਣ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਮਰਾਠੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]

• ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ
  ਕਿੱਤਾ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਚਲੀ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਜ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਾਜ ਖ਼ੁਦ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ 487 ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Macauliffe][EoS][EoS][EoS][DB]

• ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ
  ਤਾਰੀਖ਼

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 1483 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਕਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।[EoS][Macauliffe]

• ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ
  ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1425 ਅਤੇ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਕਾਲ 1300 ਤੋਂ 1410 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਕੱਠੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।[EoS][EoS]

• ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਦੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਈ

  ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਸੁਸਾਇਟੀ 6 ਮਾਰਚ 1957 ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 6 ਮਾਰਚ 1967 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।[Web][EoS]

• ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਕਦੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ

  ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਾਲ 1947 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ 1934 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।[Web][Web]

• ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਸਾਲ

  ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 1981 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[Web][Web]

• ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ
  ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ 1300 ਤੋਂ 1410, 1300 ਤੋਂ 1411 ਅਤੇ 1299 ਤੋਂ 1410 ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਸਿੱਖਿਆ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜਨਮ ਸਾਲ 1398 ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਤੱਕ।[EoS][EoS][EoS][Macauliffe]

• ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੇਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਸੰਭਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਜ਼ਾਤ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।[Macauliffe][EoS][EoS]

• ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ
  ਜਨਮ: 1299

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ 1299 ਤੋਂ 1410 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 1411

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ 1300 ਤੋਂ 1411 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ
  ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।[EoS]

• ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ
  ਸਰਹਿੰਦ ਵਾਲੀ ਯਾਦਗਾਰ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਬਰ-ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀਆਂ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਸੰਭਾਲਕਰਤਾ ਸਾਧੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ।[EoS][Macauliffe]

• ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ
  ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ

  ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੀਵਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਿਦਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ।[EoS][Macauliffe]

• ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ

  ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਇੱਕ ਤੁਕ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। BaniDB ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਮਹਲਾ 5 ਹੈ।[EoS][Macauliffe][DB]

• ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ
  ਜਨਮ: 1528

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਈਸਵੀ 1528 ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[Macauliffe]

• ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ
  ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੋ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਸੀ, ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਜੀਵਨ।[EoS]

• ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ
  ਕੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਨ?

  ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ। ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।[EoS][McLeod]

• ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ
  ਕੀ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖਰੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਆਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ ਕੈਦ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਰਹੇ।[EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਢੰਗ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਤੇਲ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਮਾਈ ਦਾਸ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੰਦਰਾਜ ਮੋਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ
  ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ 1704 ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਸਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।[EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਦਾ ਚੰਦ ਜੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਅਗਿਆ ਰਾਮ ਜੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ
  ਉਹ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਗਏ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਪਤਾ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 17 ਨਵੰਬਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ
  ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

• ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 1704

  ਗੁਪਤਾ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1704 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[Gupta]

• ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: ਦਸੰਬਰ 1705, ਸਰਸਾ ਵਿਖੇ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[Macauliffe]

• ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ
  ਕੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ?

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਅਸਲ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ 'ਹੇ ਪਿਆਰੇ' ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਪਜਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਲੋ ਨਾਂ ਦਾ ਤਰਖਾਣ ਬਹੁਤ ਅਸੰਭਾਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਾਮੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਪਠਾਣੀ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਦੀ ਹੈ।[EoS][Singh][Gupta][McLeod][McLeod]

• ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ
  ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਦੋਂ ਠਹਿਰੇ

  ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੇਰੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 1521 ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਰਬ-ਸਹਿਮਤ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ।[EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਪਿਛੋਕੜ

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੰਬੋਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੰਬੋਵਾਲ ਦੇ ਦੁੱਲਟ ਜੱਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS]

• ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ
  1737 ਵਿੱਚ ਮੰਗੀ ਗਈ ਰਕਮ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 5,000 ਰੁਪਏ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਅਨੁਸਾਰ 10,000 ਰੁਪਏ।[EoS]

• ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ
  ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਸਥਾਨ

  ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖੁੱਰਮ; ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 1534

  ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਰਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਦੂਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ 1534 ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।[EoS]

• ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੱਖਰਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।[EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੁਦਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਗੁਪਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ
  ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ

  1675 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਹ ਸਭ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਗੁਪਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ।[Gupta][Macauliffe]

• ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ
  ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਸਾਲ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1713 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ 1715।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ
  ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸ ਸਾਲ ਪਹੁੰਚੇ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, 29 ਮਾਰਚ 1682 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਲਗਭਗ 1689 ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਿਉਂ ਛੱਡੀ

  ਗੁਪਤਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਛੱਡੀ ਕਿਉਂਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ
  ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ

  ਗੁਪਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਾਰ 1639 ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਗੁਪਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1707 ਅਤੇ 1712 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1713 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ 1705 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਲਤਾਨ ਗਏ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 1715

  ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।[Gupta]

• ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ
  ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਪਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਗਏ।[EoS][Gupta]

• ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ
  ਕੀ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ

  ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।[Macauliffe]

• ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ
  ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

  ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਰਾਂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਤਾਰਾਂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਿਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਉੱਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਟੋਲੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਗੂ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਂ ਟੋਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।[EoS]

• ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ
  ਕਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸ ਦੀ

  BaniDB ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਨਾਂ-ਰੂਪਾਂ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲ ਅਤੇ ਕਲ ਸਹਾਰ ਲਈ 49 ਰਿਕਾਰਡ, ਗਯੰਦ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਲਈ 17-17, ਅਤੇ ਨਲ ਲਈ 12 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 122 ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ 123 ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸੂਚੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[DB][EoS]

• ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ
  ਵਹੀਆਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਹੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਵਜ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇੱਕ ਖੋਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤੀ ਨਕਲਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ
  ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਾਲ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1554 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਇਸ ਨੂੰ 1553 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta]

• ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ
  ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਕਬਰ ਦੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਹ ਕਦਮ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕਿਆ

  ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵੈਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸੋਮੇ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰੰਜਿਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛੋਕੜ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Grewal]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ

  ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।[EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ

  1666 (ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਆਧੁਨਿਕ ਸਹਿਮਤੀ) ਬਨਾਮ 1661 (ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵਿਕੀਡਾਟਾ)। ਇਹ ਸਾਈਟ 1666 ਵਰਤਦੀ ਹੈ।[EoS][WD]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ

  ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭਗਤੀ-ਭਾਵੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹਨ; ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਈਟ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ।[EoS][(eds.)]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ

  'ਪੰਜ ਸੀਸਾਂ' ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਸਮਕਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Src][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ: 1661-12-22

  ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੁਝ ਮੁੱਢਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਕੀਡਾਟਾ 'ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ, 1661 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ 1666 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।[WD][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ: 1667-01-05

  ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਲਈ 5 ਜਨਵਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਬਣਦੀ ਹੈ।[EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
  ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਮਿਆਦ

  ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਲਗਭਗ 1609 ਤੋਂ 1620 ਤੱਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1617 ਅਤੇ 1619 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ। ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ (ਪੁਰਾਤਨ, ਮਿਹਰਬਾਨ) ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਸਾਖ 1469 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਕੱਤਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਇਹ ਸਾਈਟ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।[EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ

  ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਲ-ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਮੱਕਾ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਰੰਗ ਭਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।[McLeod][EoS][Macauliffe]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ

  ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦਾ ਵਾਧਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜਨਮ: 1469-11

  ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਉਸੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਵਿਸਾਖ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ।[McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 1539-09-22

  ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਦਾ ਤਰਜੀਹੀ ਅੰਕੜਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੋਮੇ 22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅੱਸੂ ਵਦੀ 10, 1596 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ 7 ਸਤੰਬਰ 1539 ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।[WD][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 1538-09-22

  ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[WD]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ
  ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ

  ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
  ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ

  ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਬਚੇ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੋਮੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਮਨ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਇਨਕਾਰ ਮੁੱਖ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਪੱਖ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][Grewal][(eds.)]

• ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ
  ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਗਰੇਵਾਲ 24 ਜੁਲਾਈ 1985 ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ 25 ਜੁਲਾਈ।[Grewal][EoS]

• ਜਹਾਂਗੀਰ
  ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਰੋਜਰਜ਼ ਅਤੇ ਮੂਸਵੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੂਸਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੰਗੋਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਯਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਫਿਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।[EoS][Src][(eds)][EoS]

• ਜਹਾਂਗੀਰ
  ਜੁਰਮਾਨਾ

  ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਲੇਖਕ ਗੁਏਰੇਰੋ ਦੋਵੇਂ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਏਰੇਰੋ ਅਨੁਸਾਰ ਤਸੀਹੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਜ਼ਾਮਨ ਨੇ ਦਿੱਤੇ, ਜਦਕਿ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੋਸ਼ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।[Src][(eds)][EoS]

• ਜਹਾਂਗੀਰ
  ਤਰੀਕ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਤਰੀਕ 30 ਮਈ 1606 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਸਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੂਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਮੂਸਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 22 ਮੁਹੱਰਮ (30 ਮਈ) ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਯਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਨੂੰ 22 ਸਫ਼ਰ (19 ਜੂਨ) ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][(eds)][EoS]

• ਜਹਾਂਗੀਰ
  ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਸੀ?

  ਦਬਿਸਤਾਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1617 ਅਤੇ 1619 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।[(eds)][EoS][EoS]

• ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

  ਸਿੱਖ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਭੜਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।[EoS][Src][Grewal]

• ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ
  ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 18 ਸਤੰਬਰ 1843 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 16 ਸਤੰਬਰ।[EoS][EoS]

• ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ
  ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

  ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬੀ. ਜੇ. ਹਸਰਤ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਿਖਾਈ।[EoS]

• ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ
  ਘਟਾਇਆ ਗਿਆ ਭੱਤਾ

  ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੱਤਾ 48,000 ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ 12,000 ਰੁਪਏ।[EoS][EoS]

• ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ
  ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[EoS]

• ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜੀ
  ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਮਾਂ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 11 ਅਗਸਤ 1664 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 9 ਅਕਤੂਬਰ। ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਹ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤੈਅ ਹੋਈ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਨਤਕ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਅਜੇ ਸਰਗਰਮ ਸਨ।[EoS][EoS][Gupta]

• ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜੀ
  ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਦੇ ਸਨ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਾਂਡਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਟਾਂਡੇ ਨੂੰ ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।[EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜੀ
  ਸੁੱਖਣਾ ਦੀ ਰਕਮ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ 500 ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ 101 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਥਲ 'ਤੇ ਫਸਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਡੁੱਬਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ। ਗੁਪਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ
  1947 ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਵੰਡ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਅਤੇ ਜਿੱਨਾਹ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।[EoS]

• ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ
  ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਇੰਦਰਾਜ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 14 ਮਈ 1621 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 15 ਹਾੜ 1685 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, ਭਾਵ 12 ਜੂਨ 1628, ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ 1 ਜੇਠ, ਸੰਮਤ 1678, ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ 1621 ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਬਕਾਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][Macauliffe]

• ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 12 ਜੂਨ 1628

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 15 ਹਾੜ 1685 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 14 ਮਈ 1621 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੀ 1621 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]

• ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 13 ਦਸੰਬਰ 1705

  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ 12 ਦਸੰਬਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS]

• ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: ਦਸੰਬਰ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰ

  ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ, ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ 11-13 ਪੋਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS]

• ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ

  ਕਿਸੇ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1734 ਅਤੇ 1747 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਗੁਪਤਾ ਲਗਭਗ 1750 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੋਗ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ, ਜੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਸਮੇਂ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰ ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਰਾਮ ਬਸੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ
  ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਕਦੋਂ ਆਏ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਵਿਆਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1700 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ
  ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪੰਜ ਸ਼ਸਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਛੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤੇ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੀ ਇਹੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰਖੌਦਾ ਤੋਂ ਰਾਖਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।[EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ

  ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਂ ਚੋਣੀ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।[McLeod]

• ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ
  ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਚੌਦਾਂ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ 1485 ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਾਲ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ।[EoS][EoS][McLeod][Singh]

• ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ
  ਕੀ ਉਹ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਾਏ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਦਰੀ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਦੂਜੇ ਮਹਿਲ ਦਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[Macauliffe][EoS][EoS][Gupta]

• ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ
  ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1684 ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1687 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 1685 ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1686 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta]

• ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ
  ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

  ਗੁਪਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਬਾਅ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[Gupta]

• ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ

  ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵੀ ਨਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[McLeod]

• ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ 1522 ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਨੂੰ 1539 ਦੇ ਕਿਤੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਪਿਛਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਪਰ ਅਸੰਭਾਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[EoS][McLeod]

• ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  1748 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਾਨ

  ਬਹੁਤੇ ਇੰਦਰਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਸਲ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।[EoS][EoS]

• ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ
  ਪੰਜ ਸੀਸ

  ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੀਸ ਮੰਗਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰਹਿਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।[Src][EoS]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜੰਗ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ 22 ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਈਟ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤਰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।[EoS][EoS][Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 26 ਜਨਵਰੀ 1687 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਮਾਘ ਸੁਦੀ 4, ਸੰਮਤ 1743, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ 1687 ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ 1686 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ

  ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਨੁਵਾਦਕ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[Src]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ: 1686

  ਗੁਪਤਾ ਜਨਮ ਨੂੰ 1686 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 22 ਦਸੰਬਰ 1704

  ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲਈ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।[Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਚਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਛੇ ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਇੰਦਰਾਜ, ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ, ਸੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੀ। ਗੁਪਤਾ ਪੰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਇੰਦਰਾਜ 12 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ 13 ਦਸੰਬਰ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ 13 ਪੋਹ, ਸੰਮਤ 1762, ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ 27 ਦਸੰਬਰ 1704। ਯਾਦ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਮਹੀਨੇ ਪੋਹ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।[EoS][EoS][Macauliffe][Gupta][EoS]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦੋਵੇਂ ਤਲਵਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਕੰਧ ਚਿਣੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਅੜਦੇ ਹਨ।[Macauliffe][EoS][EoS][Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਕਿੰਨੇ ਫੜੇ ਗਏ

  ਅਹਿਕਾਮ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਦਾ ਪੱਤਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 13 ਦਸੰਬਰ 1705

  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ।[EoS]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 27 ਦਸੰਬਰ 1704

  ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।[Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਕਿਹੜੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta][Macauliffe][Src]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜੰਗ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ 22 ਦਸੰਬਰ 1704।[EoS][Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ: ਮਾਘ, ਸੰਮਤ 1753 (1697)

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਸੰਮਤ 1747 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[Macauliffe]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 22 ਦਸੰਬਰ 1704

  ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲਈ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।[Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 13 ਪੋਹ, ਸੰਮਤ 1762, ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਨਹੀਂ, ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[Macauliffe]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨਵੰਬਰ 1696 ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਅੱਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੌਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਨ।[EoS][EoS][Gupta][Macauliffe]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਇੰਦਰਾਜ 12 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ 13 ਦਸੰਬਰ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ 13 ਪੋਹ, ਸੰਮਤ 1762, ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ 27 ਦਸੰਬਰ 1704। ਯਾਦ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਮਹੀਨੇ ਪੋਹ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।[EoS][EoS][Macauliffe][Gupta][EoS]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦੋਵੇਂ ਤਲਵਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਕੰਧ ਚਿਣੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਅੜਦੇ ਹਨ।[Macauliffe][EoS][EoS][Gupta]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਕਿੰਨੇ ਫੜੇ ਗਏ

  ਅਹਿਕਾਮ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਦਾ ਪੱਤਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜਨਮ: ਚੇਤ, ਸੰਮਤ 1747

  ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।[Macauliffe]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 13 ਦਸੰਬਰ 1705

  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ।[EoS]

• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ, ਚਲਾਣਾ: 27 ਦਸੰਬਰ 1704

  ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।[Gupta]

• ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ
  ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕਰਤਾ

  ਕੀ ਸਾਰੇ ਸਲੋਕ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਉਸੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ (ਸ਼ੇਖ਼ ਇਬਰਾਹੀਮ, 'ਫ਼ਰੀਦ ਸਾਨੀ', ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਿਲੇ ਸਨ) ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ
  ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 1913 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਕਟਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗ਼ਦਰ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਲਈ 1912 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਮਈ 1913 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ
  ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨੌਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਾਜ ਜਨਮ ਨਵੰਬਰ 1696 ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1699 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੌਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਣਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

• ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ
  ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ

  ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਚਿਣਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿਣਾਈ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੋਮੇ ਘੱਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਹਿਕਾਮ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੜ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][(eds)][EoS]

• ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ
  ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਾਅਦਾ ਕਿਸ ਨੇ ਤੋੜਿਆ?

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਕਿਸੇ ਸਹੁੰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਰਬਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਇਸ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਲਗਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।[EoS][EoS][(eds)]

• ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ
  ਕੀ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਛੁਰੇ ਦੇ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ?

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਤਲ ਭਾੜੇ 'ਤੇ ਲਾਏ। ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਘੋੜਾ-ਵਪਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਕਾਇਆ ਰਕਮ ਬਾਰੇ ਝਗੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][(eds)]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ
  ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ

  ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲਾਗ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਅਤੇ ਜਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਲਿਜਾਏ ਗਏ।[EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ
  ਰੁੱਖ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਬੇਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਰੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਹੇਠ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਭਵਨ-ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਕੋਈ ਮੁਢਲਾ ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[EoS][Web][Singh]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ
  ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਅਲੋਪ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕਦੋਂ

  ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋ ਦਿਨ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਦਕਿ ਸੰਤ ਘਾਟ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ 1499 ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 30 ਸਾਲ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕੋਈ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[EoS][Web]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ
  ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 1937 ਅਤੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1941 ਦੀਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਲਈ 1937 ਜਾਂ 1938 ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਲਈ 1941 ਜਾਂ 1942 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ
  ਨੀਂਹ ਕਿਸ ਨੇ ਰੱਖੀ

  ਮੌਜੂਦਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਚਾਰ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਇੱਟ ਰੱਖੀ, ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੀਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਨ।[EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ
  ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ

  ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।[EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹੇਮਕੁੰਟ ਸਾਹਿਬ
  ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ

  ਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ 1934 ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਪਛਾਣ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਨਵੀਂ ਹੈ।[EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ
  ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।[EoS][McLeod]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ
  ਪਹਿਲਾ ਕਮਰਾ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ, ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ, ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[EoS][Web]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ
  1921 ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 82 ਤੋਂ 156 ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 86 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੈਸਰ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1920 ਛਪੀ ਹੈ, ਜੋ 1921 ਦੀ ਥਾਂ ਗ਼ਲਤੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਸਕਾਰ 23 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][Web][Qaisar]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕੰਵਲ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ
  ਗੁਲਾਬਾ ਕੌਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਕਿਸ ਦਾ ਸੀ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਮਸੰਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਰੰਧੀਰ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਮਸੰਦ ਗੁਲਾਬ ਰਾਇ ਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe][Randhir]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕੰਵਲ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ
  ਭਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਧੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ।[Macauliffe][Randhir][EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਣੀਕਰਨ ਸਾਹਿਬ
  ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ

  1897 ਦਾ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਬਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।[Arch][Singh][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ
  ਜੰਗ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ 29 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ 21 ਵਿਸਾਖ 1762 ਬਿਕਰਮੀ, ਅਰਥਾਤ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1705, ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।[EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ ਸਾਹਿਬ
  ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਦੋਂ ਬਣਿਆ

  ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1948 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ 1948 ਦਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਨੂੰ 1966 ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Web][EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ ਸਾਹਿਬ
  ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ

  ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ 1510-1514 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[Web][EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਸਾਹਿਬ
  ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕਿੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੀਲੀਭੀਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਪੀਲੀਭੀਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮੀਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ। ਰੰਧੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੈਨੀਤਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[EoS][Macauliffe][Singh][Randhir][Web]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਸਾਹਿਬ
  ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਕਿਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ। ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦਾ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਉਦਾਸੀ ਅਨੁਯਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][Macauliffe][Gill]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਸਾਹਿਬ
  ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੀਠਾ ਸਾਹਿਬ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਚਾਲੀ ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਕੋਹਲੀ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਮੀਲ, ਅਤੇ ਰੰਧੀਰ ਲਗਭਗ 140 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੋਹਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉੱਥੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬ ਉਲਟ ਹੈ।[EoS][Macauliffe][Singh][Kohli][Randhir][Singh]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ
  ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਕਥਾ

  ਇਹ ਕਥਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਹਿਬ
  ਕਿੰਨੇ ਪਾਰ ਲੰਘੇ, ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 150 ਸਿੱਖ ਪਾਰ ਲੰਘੇ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 50 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਵਨ-ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਆਗੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][Web][Singh]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਹਿਬ
  ਵਿਛੋੜਾ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸਰਸਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਛੜਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਜਰੀ ਅਤੇ ਭਵਨ-ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨੰਗਲ ਸਿਰਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੀ. ਐੱਸ. ਰੰਧੀਰ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੋਪੜ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਭੇਜਿਆ।[EoS][Randhir][Web][Macauliffe]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਏਮਨਾਬਾਦ
  ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਏਮਨਾਬਾਦ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ 1521 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਸਰ ਦਾ ਸੰਮਤ 1578 ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ 1520 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ।[EoS][Qaisar][McLeod]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਏਮਨਾਬਾਦ
  ਨਗਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਏਮਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੈਸਰ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][Qaisar]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ
  ਸਾਖੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੈਸਰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1962 ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਪੰਜਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਸਰ ਬਾਬਾ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਬਰੀਕ ਸੂਤ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਸੀ।[EoS][McLeod][Khan][Qaisar]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ
  ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਜਾਗੀਰ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 100 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੈਸਰ 250 ਵਿੱਘੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕਾਈਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[EoS][Qaisar]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਊਥਾਲ
  2003 ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ

  ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਨੇ 30 ਮਾਰਚ 2003 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਇਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੇਰੀ ਜੂਨ 2003 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।[Web][Web]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਊਥਾਲ
  ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ

  ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[Web][Web][Web]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਟਾਕਟਨ
  ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ

  ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਥੇਬੰਦੀ 1912 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਬਣੀ। ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ 1913 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਖੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਟਾਕਟਨ
  1911 ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਮ ਦੀ ਥਾਂ

  ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1911 ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਲਟ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਫ਼ਾਰਮ ਨੂੰ ਸਟਾਕਟਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹੋਲਟਵਿਲ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵੇਰਵੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।[Web][Web]

• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮਾਲੀਆ

  ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਲੀਆ 36 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹਿੰਦ ਸੂਬੇ ਦਾ ਹੀ 52 ਲੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ
  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ

  ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬੰਦਈ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਥਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।[EoS][EoS]

• ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
  ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ 1912 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਮਈ 1913 ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ 1913 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਖੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
  ਬਜਬਜ ਵਿਖੇ ਮੌਤਾਂ

  ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਨੀ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਅਤੇ ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਅਠਾਰਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Grewal]

• ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
  ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਮੌਤਾਂ

  ਡਾਇਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 200 ਤੋਂ 300 ਸੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ 379 ਮੌਤਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਮਾਲਵੀਆ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਨੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 1,000 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸੀ।[EoS]

• ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
  ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਵੀ। ਗਰੇਵਾਲ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੰਥ ਬਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।[EoS][EoS][Grewal]

• ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ
  ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ

  ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੈਨੇਡਾ (2021 ਵਿੱਚ 771,790) ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ (2021 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 524,000) ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਅੰਕੜੇ ਅਨੁਮਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ 2.5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 2.7 ਕਰੋੜ ਹੈ।[DB][EoS][Web][Web]

• ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ
  ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ

  ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਕਸਲ ਅਤੇ ਤਤਲਾ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।[Web][Web]

• ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ
  ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਪਿੱਛੇ ਕੌਣ ਸੀ

  ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵੀ ਸਬੰਧ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਝਰ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ ਆਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਾਰੀ ਸੀ।[Web]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ
  ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੌਤਾਂ

  ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 82 ਅਤੇ 156 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੁਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਲਗਭਗ 200 ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਲਗਭਗ 150 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ
  ਚਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਬੀਆਂ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 5 ਜਨਵਰੀ 1922, 17 ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ 19 ਜਨਵਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ
  ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਖ਼ਬਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੇ ਆਗੂ ਅਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।[EoS][EoS]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ
  ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅੰਕੜੇ

  ਅੰਕੜੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ 83,000 ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹਡਰਜ਼ਫ਼ੀਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰ, Empire, Faith and War ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 35,000 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 1918 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 100,000 ਵਲੰਟੀਅਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਆਪਣੇ ਅੰਕੜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[Web][Web]

• ਵੰਡ
  ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

  ਅਨੁਮਾਨ 200,000 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 1,000,000 ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ, ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ।[EoS]

• ਵੰਡ
  ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ

  ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ' ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕੀਤਾ।[EoS][EoS]

• ਵੰਡ
  ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ

  ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਇਕਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।[Web]

• ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ
  ਕੁੱਪ ਵਿਖੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇਸ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 20,000 ਤੋਂ 50,000 ਤੱਕ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 25,000 (ਮਿਸਕੀਨ) ਅਤੇ 30,000 (ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਲਗਭਗ 25,000 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤਹਿਮਾਸ ਨਾਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ
  ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਕੁੱਪ ਵੱਲ ਕੂਚ

  ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਅਠਤਾਲੀ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਛੱਤੀ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ 150,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨੁਮਾਨ ਆਖਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ
  1748 ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ

  ਕੁਝ ਇੰਦਰਾਜ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਮਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਰਬਉੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਰਹੇ।[EoS][EoS][EoS]

• ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ
  ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਕਰ

  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬੋਜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬੋਵਾਲ ਦੇ ਦੁੱਲਟ ਜੱਟ ਆਖਦੇ ਹਨ। 1737 ਵਿੱਚ ਮੰਗੀ ਗਈ ਰਕਮ 5,000 ਰੁਪਏ, ਜਾਂ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਅਨੁਸਾਰ 10,000 ਰੁਪਏ, ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[EoS]

• ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ
  ਰਾਖੀ ਕੀ ਸੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਾਖੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਰਾਜਕ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਚੌਥ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਦਲੇ ਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਨ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦਰਾਜ ਸਿੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[EoS][EoS]

• ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ
  ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਾਰਸ ਕਦੋਂ ਬਣੇ

  ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1790 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 1792 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ

  ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 493 ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 86 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 83 ਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ (4 ਅਫ਼ਸਰ, 4 ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ 75 ਹੋਰ ਰੈਂਕ) ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖ਼ਮੀ। ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਹ 554 ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 92 ਮਾਰੇ ਗਏ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਚੰਦ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 700 ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 5,000 ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੈਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਬੰਧੀ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਲਗਭਗ 700 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖ਼ੁਲਾਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਗਿਣਤੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।[Src][Grewal][Web][Web]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਿਵੇਂ ਸੜੀ

  ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 6 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 7 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਅਮਲੇ ਅਤੇ ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਨੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।[Src][Web]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

  ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਸੰਜਮ ਵਰਤਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 5 ਤੋਂ 6 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਤਾਕਤ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਰਵਾਈ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।[Src][EoS][EoS][EoS][Web][Grewal]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ

  ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਅੱਡੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ 1978 ਦੀਆਂ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੇ ਟਕਰਾਅ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ। ਗਰੇਵਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।[Src][EoS][Grewal][Web]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ

  ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 2,146 ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ 586 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਹੂਜਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 2,733 ਪਾਏ, ਅਤੇ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2,733 ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ 325 ਸੀ। ਪੀ.ਯੂ.ਸੀ.ਐੱਲ. ਅਤੇ ਪੀ.ਯੂ.ਡੀ.ਆਰ. ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੰਕੜਾ 3,000 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਆਹੂਜਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨ ਲਈ। Business Standard ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ 3,350 ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨ 8,000 ਤੋਂ 17,000 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Src][Web][Src][Web][Web]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਦੰਗੇ, ਕਤਲੇਆਮ, ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਜਾਂ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ

  ਨਾਨਾਵਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੰਗੇ ਵੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਕਤਲੋਗ਼ਾਰਤ ਵੀ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲੇਆਮ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਇਟਰਜ਼ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਸੀ।[Src][Web][Grewal][Web]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ

  ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵਾਦਤ ਮਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ 1973, 1981 ਅਤੇ 1982 ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਛਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮ ਆਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਗਰੇਵਾਲ ਵਿਸਾਖੀ 1973 ਅਤੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 16-17 ਅਕਤੂਬਰ 1973 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[Grewal][Src][EoS]

• ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅਤੇ 1984
  ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ

  ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆਈਆਂ। South Asia Terrorism Portal 21,677 ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਖਾੜਕੂਆਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।[Web][DB]

• ਸਿੱਖ ਰਾਜ
  ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼

  ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਬੀ. ਜੇ. ਹਸਰਤ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਤਾਨਵੀ ਏਜੰਟ ਪੀਟਰ ਨਿਕਲਸਨ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਲੜਾਈਆਂ ਹਾਰੀਆਂ। ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[EoS]

• ਸਿੱਖ ਰਾਜ
  ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜੰਗ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇੰਦਰਾਜ ਦਾ ਲੇਖਕ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੜਕਾਹਟਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਸਿੱਖ ਰਾਜ
  ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀ

  ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਐਲਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸੰਧੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਲੇਖਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵਧਣ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿ ਭੈਰੋਵਾਲ ਸੰਧੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੂੰ 1854 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਜੌਨ ਸੁਲੀਵਨ ਸਮੇਤ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।[EoS][EoS]

• ਸਿੱਖ ਰਾਜ
  ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਅੰਕੜੇ

  ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ ਹੈ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਖ਼ਤਨਸ਼ੀਨੀ 16 ਜਾਂ 18 ਸਤੰਬਰ 1843 ਹੈ। ਸਭਰਾਉਂ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁੱਲ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਹੋਣ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

• ਸਿੱਖ ਰਾਜ
  ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇੰਦਰਾਜ, ਜੋ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਭਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਉਹੀ ਇੰਦਰਾਜ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਕੌਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਮੌਤ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਸਤਰ
  ਇਹ ਸੂਚੀ ਕਿੰਨੀ ਪੱਕੀ ਹੈ

  ਇਹ ਸੂਚੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਵਿਕੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।[Web][Web]

• ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਤਾਰੀਖ਼

  ਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਪਰ 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 1696 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[Mann][Web]

• ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ?

  ਮਾਨ ਅਤੇ ਕਮਲਰੂਪ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।[Mann][EoS][Web]

• ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਚਿਪਕਾਏ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ

  ਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[Mann]

• ਬੀ-40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ
  ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ?

  ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਯੋਜਿਤ ਜੀਵਨੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1658 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਜੀ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਤਾਰੀਖ਼

  ਪਰੰਪਰਾ 1604 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਮਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1642 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (1987) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 1977 ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਨਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਨੂੰ 1699 ਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਵਿਚਲਾ ਸਾਲ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[EoS][Web][Singh]

• ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਜੀ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਪਾਠ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਾਧੂ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਠ ਸ਼ਾਇਦ ਮੂਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ। ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][Singh][Web]

• ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ
  ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ

  ਸੰਭਾਲਕਰਤਾ ਦੀ ਪੁਸਤਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਲਖ਼-ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੱਕੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰੋਤ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[Src][EoS][Web]

• ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ
  ਇਹ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕਦੋਂ ਪਹੁੰਚਿਆ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1 ਮਾਰਚ 1828 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਕਾਬਲੀ ਮੱਲ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਲਗਭਗ 260 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 21 ਫੱਗਣ (4 ਮਾਰਚ) ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਲ ਦੇ।[Src][EoS]

• ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ
  ਲਿਖਤ

  ਪੁਸਤਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਤੀਹ ਪਾਰੇ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਬਜਦ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤਵੀਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।[Src][EoS][Web]

• ਕੋਲਬਰੁੱਕ ਜਨਮ ਸਾਖੀ
  ਤਾਰੀਖ਼

  ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੰਕੇਤ ਸ਼ਾਇਦ 1635 ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1588 ਤੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੈ।[EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ
  ਮੂਲ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ

  ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਛਪੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ
  ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕਾ ਕਿਸ ਨੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ?

  ਮਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਾਇਦ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਥੇ ਢਾਲੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।[Mann]

• ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ
  ਪੋਥੀਆਂ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ

  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪਿੰਜੌਰ ਅਤੇ ਦਾਰਾਪੁਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।[EoS]

• ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ
  ਇੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪੋਥੀ

  ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਥੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਾਲੀ ਪੋਥੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।[EoS]

• ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਾਲੀ ਪੋਥੀ
  ਪਛਾਣ

  ਇਸ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਪੋਥੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।[EoS]

• ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ
  ਕਰਤਾ

  ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀ, ਜਾਂ ਉਹ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਾਧਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ
  ਪਟਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਪੱਤਰ

  ਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਪਟਨਾ ਦੇ ਉਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਜਾਅਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਈ ਹੁੱਕੇ ਅਤੇ ਚਿਲਮਾਂ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਲਈ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਣ।[Mann]

• ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦਾ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ
  ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਦੋਸ਼

  ਇਹ ਪੱਤਰ 1699 ਤੋਂ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ 'ਸਿੰਘ' ਅਤੇ 'ਖ਼ਾਲਸਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਾਰੀਖ਼ 'ਤੇ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।[Mann]

• ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਕੀ ਇਹ ਮੂਲ ਹੈ?

  ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (1987) ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੰਨੋ ਵਾਲੇ ਪਾਠ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹਿਸ ਅਧੀਨ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੇ ਕਿਹੜੀ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ-ਅਕਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਇੰਦਰਾਜ ਲਈ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ।[Singh][Web]

• ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਗਈ

  ਸਿੱਖ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।[Web][EoS]

• ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

  ਆਉਟਲੁੱਕ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੂ ਦਾ 2024 ਦਾ ਲੇਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Web][Web][EoS]

• ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਡਿਜੀਟਲ ਨਕਲਾਂ

  ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਸਕੈਨ ਕੀਤੇ ਹਿੱਸੇ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।[Web]

• ਕੋਹਿਨੂਰ
  ਮਾਲਕੀ

  ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਭਾਰਤ, ਇਰਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1849 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਅਧੀਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[Web]

• ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ
  ਇਹ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੇ ਕਿੰਨੀ ਨੇੜੇ ਹੈ?

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਿਆ ਪਾਠ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[EoS]

• ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ
  ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ

  ਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।[Mann]

• 1713 ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ

  ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਕਥਨ ਕਿ ਕੁਝ ਪੱਤਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।[Web]

• ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਟਨਾ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ
  ਤਾਰੀਖ਼

  ਮਾਨ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ 1698 ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਕਲ।[Mann]

• ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਚਿੱਤਰ
  ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਸਲ ਚਿੱਤਰ ਹੈ?

  ਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉਸ ਵਿਆਪਕ ਸਾਵਧਾਨੀ 'ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ।[Mann]

• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ
  ਇਹ ਸ਼ਸਤਰ ਕਿਸ ਦੇ ਸਨ?

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਨ।[EoS][EoS]

• ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤਖ਼ਤ
  ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਥਾਂ

  V&A ਇਸ ਦੀ 1805-1810 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਣਨ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਜਾਂ ਲਗਭਗ ਪੱਕਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਦਰਜ ਤੱਥ ਨਹੀਂ।[Arch]

• ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
  ਅੱਗ

  ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਮਾਨ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਸਾੜੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (2019) ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।[Web][Web]

• ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
  ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ

  2 ਦਸੰਬਰ 1998 ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਜਵਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 1984 ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਸੀਬੀਆਈ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1989 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਕਹਿ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 2000 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਬੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਟਰੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਲਿਜਾਈ ਗਈ। ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[Web][Web]

• ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
  ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਸੀਦ

  2019 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸਹਾਇਕ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1984 ਦੀ ਇੱਕ ਰਸੀਦ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਸਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।[Web]

• ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
  ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ

  2019 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਮੋੜੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ। 2026 ਦੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਕੁਝ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਨ।[Web][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ
  ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਥਾਂ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 1706 ਵਿੱਚ ਦੀਨਾ ਵਿਖੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਨੁਸਾਰ ਲੂਈਸ ਫ਼ੈਨੇਕ ਇਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਂਗੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਨੂੰ 1704 ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।[EoS][EoS][Web][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ
  ਪਾਠ ਦੀ ਹਾਲਤ

  2025 ਦੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਪਰਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਬੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Web]

• ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀ
  ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ

  ਤਿੰਨ ਮੋਟੇ ਮੱਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਿਆਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਂਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਿਆਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਛਾਪ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਛੋਟੀ ਛਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਛਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਈਟ ਇਸ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।[Web][EoS]

• ਬਰਾਬਰੀ: ਜਾਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ
  ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਹਾਰ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਜਾਤ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਪਵਾਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਅਰੋੜਾ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਤੇ ਰਾਮਦਾਸੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1920 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚਲਾ ਪਾੜਾ ਖ਼ੁਦ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਬਰਾਬਰੀ: ਜਾਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ
  ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੌਣ ਲਿਖਦਾ ਹੈ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਜਾਤ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੱਖ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਘੱਟ ਮਾਪਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਅੰਕੜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[EoS][EoS]

• ਗੁਰਪੁਰਬ
  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ

  ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਤੂਬਰ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਜਨਮ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਤੱਥ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਸਬੂਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Web][EoS]

• ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ
  1708 ਦੀ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦੇ ਸਬੂਤ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪੁਰਾਲੇਖੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਇੰਦਰਾਜ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਉਤਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਪੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਵਧੇਰੇ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸੋਮਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਖ਼ਾਲਸੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS][Src]

• ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ
  ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ 3 ਫ਼ਰਵਰੀ 1945 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ 1950 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਛਪਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[EoS][EoS]

• ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ
  ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਘੇਰਾ

  ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਜ਼ਾਬਤੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਧੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਦੱਸੇ ਸਮੂਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਰੀਤਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਨਿਹੰਗ ਵਾਧੂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮਤਭੇਦ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਰਾਗਮਾਲਾ ਦੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ।[Src][EoS][EoS]

• ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ
  ਇਹ ਸਮੂਹ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਸਿੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਤ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਰਾਵਟ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲਿਖੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
  ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ

  ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੁੱਲ 5,894 ਦੱਸਦਾ ਹੈ: 974 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ, 62 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ, 907 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ, 679 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ, 2,218 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ, 115 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਅਤੇ 922 ਭਗਤਾਂ ਦੇ। ਇਹ ਹਿੱਸੇ ਜੋੜ ਕੇ 5,877 ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 7,000 ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 6,000 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 63 ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 638 ਸ਼ਬਦ। ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ।[Web][EoS][EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
  ਕਿੰਨੇ ਭੱਟ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 11 ਭੱਟ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 17 ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 19 ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਥੇ ਰਲ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ 11 ਦੇ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
  ਰਾਗਮਾਲਾ

  ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਠ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਪਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਨਕ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਜਾਂ ਰਾਗਮਾਲਾ 'ਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਤਭੇਦ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਦੀ ਹੈ।[EoS][Src]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ
  ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ

  ਇਹ ਇੱਕੋ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਦੋ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਲਵੰਡ ਅਤੇ ਸੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ
  ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆਏ

  ਧਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਇੱਕ ਧਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Macauliffe]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ
  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ

  ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੋਥੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ।[EoS][EoS][Mann]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ

  ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ 1588 ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਦੋ 1885 ਅਤੇ 1896 ਵਿੱਚ ਛਪੇ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੀ ਕੋਈ ਲਿਖਤ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਲ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਗਰਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1550 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ 1563 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][Macauliffe][Gupta][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤ

  1596-97 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1604 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।[EoS][EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂ

  ਪੋਥੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਸ ਜਿਲਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਲੀ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਮਗਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][Mann][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ

  ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਜਾਂਚ ਸੀਮਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਮਾਨ ਦਾ ਮੁੜ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][Mann][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜੁਰਮਾਨਾ: ਦਬਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਜੈਸੁਇਟ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ

  ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਇੱਕ ਗ਼ਲਤ ਖ਼ਬਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਜ਼ਕ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ। ਮੂਸਵੀ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜੈਸੁਇਟ ਅਤੇ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਜ਼ਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਕਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ, ਜੋ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੇ 'ਦੇ ਨਾ ਸਕੇ' ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸੀ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।[Src][(eds)][EoS][Src]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ

  ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ ਚੰਦੂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ: ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।[EoS][Macauliffe][EoS][Src]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ
  ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਵੀ

  ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦਬਿਸਤਾਨ, ਜੈਸੁਇਟਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ-ਠੀਕ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਗਰਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖ ਸਸਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਤਾਰੀਖ਼ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ 30 ਮਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੂਸਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੂਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][Macauliffe][Src][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਪਹੁੰਚਣਾ

  ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖੋ।[EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ?

  ਰਚਨਹਾਰ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਟ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਜਾਂਚੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।[EoS][EoS][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ: ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ

  ਤਾਰੀਖ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਸਾਖੀ 1756 ਬਿਕਰਮੀ, 30 ਮਾਰਚ 1699 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ 20 ਮਾਰਚ 1699 ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ 1752 ਬਿਕਰਮੀ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਕੋਲ 1755 ਅਤੇ ਭੰਗੂ ਕੋਲ 1752 ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਚੁੱਪ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੇਰਵੇ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਬੱਕਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰੰਪਰਾਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।[Src][EoS][EoS][Macauliffe][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
  ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ

  ਸਾਈਟ 12 ਅਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਦੀ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਬਿਕਰਮੀ ਮਹੀਨੇ ਪੋਹ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਈਸਵੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਾਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 1699 ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਛੇ, ਗੰਗੂ ਰਸੋਈਆ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨੌਕਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਜਾਂ 8 ਦਸੰਬਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਤਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਦੋ ਦੀ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][Src]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ
  ਕੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲੇ?

  ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।[EoS][EoS][Macauliffe]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ
  ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ?

  ਇਸੇ ਮਤਭੇਦ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਦੋਵੇਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ
  ਦਾਦਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ

  ਜੇ ਰਸਮ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨਿਭਾਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਦੇ ਤੱਥ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਵੇਰਵੇ 'ਤੇ ਹੈ।[EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
  ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਸੀ?

  ਇਹ ਸੂਚੀ ਹੀ ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਹੈ: ਦਬਿਸਤਾਨ ਹੀ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਲੇਖਕ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਦੋਂ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕੋਈ ਸ਼ਾਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[Src][EoS][EoS][EoS][Gupta]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
  ਰਿਹਾਈ ਕਿਸ ਨੇ ਕਰਵਾਈ

  ਦਬਿਸਤਾਨ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਜਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ।[Src][EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
  ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਰੁਹੇਲਾ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ

  ਮਸੀਤ (ਗੁਰੂ ਕੀ ਮਸੀਤ) ਇਮਾਰਤ ਵਜੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹੀ ਕੋਈ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤ 1621 ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ 1621 ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈਆਂ।[EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
  ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

  ਲੜਾਈ ਆਪ ਲਗਭਗ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1629 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ।[EoS][Src][EoS][Macauliffe]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
  ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਥਾਪਿਆ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਮੇਂ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਵੇ।[EoS][Src]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜਨਮ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਵਿਵਾਦ

  ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ: ਵਾਰ 1 ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਬਿੱਤ ਨੂੰ ਕੱਤਕ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਚਾਹਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਪੁਰਬ ਅੱਜ ਵੀ ਕੱਤਕ ਵਾਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[EoS][McLeod][McLeod][Web][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜਨੇਊ

  ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਦੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਮਿਸਾਲ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਂ ਕਿਉਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ।[Src][(tr.)][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ

  ਮਿਹਰਬਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਂ ਚੋਣੀ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।[EoS][EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਕਿੰਨੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ?

  ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।[Src][Src][EoS][McLeod][EoS][Singh]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ

  ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1658 ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਸਰ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਜੋ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੈ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖੀਂ-ਡਿੱਠੇ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।[EoS][EoS][Src][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਸੱਜਣ ਠੱਗ

  ਸੱਜਣ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਜ਼ਾਰ ਅਸਲੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਯਾਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][McLeod][Src][(tr.)][Macauliffe]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ

  ਪਉੜੀਆਂ 13-14 ਵਿੱਚ ਵਾਰ 11 ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੋ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਟੇਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸੰਬੋਧਨ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Src][McLeod][Singh][EoS][Macauliffe]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਹਰਿਦੁਆਰ: ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ

  ਸਾਖੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ।[McLeod][McLeod][EoS][Singh]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼

  ਸਿੱਖ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸਾਖੀ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੋਂ ਹਨ।[McLeod][McLeod][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ

  ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਾਲੀ ਦਲੀਲ ਗਿਆਨਾਕਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।[EoS][McLeod][Singh][Singh][Singh]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧ

  ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਸੁਮੇਰ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਹ ਪਛਾਣ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Src][McLeod][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਨਾਨਕਮਤਾ

  ਇੱਕ ਨਾਥ ਕੇਂਦਰ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੁੱਕਾ ਰੁੱਖ ਹਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।[McLeod][EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਮੱਕਾ: ਘੁੰਮਦੀ ਮਹਿਰਾਬ

  ਵਾਰ 1 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੈ: ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਗੇ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਹੈਸੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੱਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Src][EoS][(tr.)][McLeod][McLeod][Grewal][Singh]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਮਦੀਨਾ

  ਮਦੀਨਾ ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।[Src][EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਬਗ਼ਦਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ

  ਇਹ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪਰਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਤੁਕ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਨੇ ਨਿਰਣਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਮੁੜ ਸੰਪਾਦਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਟ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸੂਫ਼ੀ ਹਸਤੀਆਂ, ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ ਜੀਲਾਨੀ ਅਤੇ ਬਹਿਲੋਲ, ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ।[Src][EoS][McLeod][Singh][Singh][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ

  ਮੈਕਲਿਓਡ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਧਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਾਖੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।[EoS][EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ

  ਇਹ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਤਾਰੀਖ਼-ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।[Src][EoS][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਤਿਲੰਗ ਦਾ ਸ਼ਬਦ: 'ਅਠੱਤਰ' ਅਤੇ 'ਸਤਾਨਵੇਂ'

  ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਨੜਿੰਨਵੇਂ ਹੈ, ਪਰ BaniDB 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਸਤਾਨਵੇਂ (ਸਤਾਨਵੈ) ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆ 1597 ਤੋਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।[Src][EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਸੈਦਪੁਰ ਦੀ ਲੁੱਟ

  ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਰ 1 ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। 1520 ਅਤੇ 1521 ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ।[EoS][EoS][(tr.)][McLeod][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ

  ਮੈਕਲਿਓਡ 1520 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਐਨੇਟ ਬੈਵਰਿਜ ਦੇ ਵਰਣਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬਾਰੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।[EoS][EoS][EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਤਲਵੰਡੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ

  ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[McLeod][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਟੋਰਾ

  ਮੁਢਲੇ ਸੰਚਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਵਾਪਰੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।[Src][EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੇ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇੱਥੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[EoS][McLeod][Src]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਕਿਵੇਂ ਆਏ

  ਦੋ ਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਭਗਤ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਿੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ।[EoS][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਗਿੱਲੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੰਡ ਅਤੇ ਚਿਖਾ ਦੀ ਪਰਖ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਖੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[EoS][McLeod][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

  ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ ਦਲੀਲ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਪੁਰਾਤਨ ਦੀ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਈ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ: ਉਹ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।[EoS][McLeod][McLeod][EoS][Web]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਚਾਦਰ

  ਸਾਖੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸੁਣਾਏ ਰੂਪ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1647 ਮਿਥੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇ।[McLeod][McLeod][(translator)][McLeod]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
  ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ

  ਜੇ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਕਥਾ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ 1629 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅੱਜ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਸ਼ਬਦ ਰਜ਼ਵੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਲਈ ਸਮਾਧ ਜਾਂ ਦੇਹੁਰਾ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਵੇਖਿਆ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਅਲੋਪ ਹੋਈ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਭਸਮ ਵਾਲੀ ਗੜਵੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਮਝ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਸਮ ਚਾਦਰ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰੇ ਗਏ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।[EoS][EoS][EoS][(translator)][Src]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ
  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋਤਾਣ

  ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿੱਥ ਪਈ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਨ ਦੀ ਸਮਝ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।[Mann][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ
  ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈ

  ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਖ਼ਰੀਦ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਨੂੰ ਆਪ ਜਾਂਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਖ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਭੇਟ ਦੀ ਕਥਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਫੇਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।[EoS][EoS][Macauliffe][Gupta][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ
  ਸਰੋਵਰ ਕਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ

  ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸੰਤੋਖਸਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਚੱਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ।[EoS][Macauliffe][Gupta]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ
  ਮਸੰਦ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ

  ਇੱਕੋ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੇਖ ਤਿੰਨ ਆਰੰਭ ਬਿੰਦੂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਮਝ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਰੋਤ ਸਿਰਫ਼ ਮਤਭੇਦ ਹੀ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
  ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਸਾਲ, ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ?

  ਦੋਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣਾ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅਪਵਾਦ ਹੈ। 1656 ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇੰਦਰਾਜ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਲੰਮੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
  ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ

  ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਹੈ ਕਿ ਗੋਲੀ ਖੁੰਝੀ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਕੋਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੂਲ ਬੀੜ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
  ਧਮਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕ

  ਜੇ ਧਮਤਾਨ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
  ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਅਹੋਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ

  ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸੁਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।[EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
  ਪਰਿਵਾਰ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਕਦੋਂ ਪਹੁੰਚਿਆ?

  ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
  ਮਲਿਕਪੁਰ ਜਾਂ ਆਗਰਾ? ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ

  ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਆਗਰੇ ਨੂੰ ਆਮ ਮਾਨਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਰਵਿਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਹਿਸਾਨ ਈਜਾਦ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਮਲਿਕਪੁਰ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS][Macauliffe][EoS]