ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ

ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪੰਡਿਤ ਜੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਦਰਬਾਰ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੁੜ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੰਬਰ 1845 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।[EoS]

ਦਸੰਬਰ 1846 ਦੀ ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 150,000 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਭੱਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। 1847 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1848 ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਤੇ ਫਿਰ ਚੁਨਾਰ। ਉਹ ਦਾਸੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਚੁਨਾਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਨੂੰ ਕਾਠਮੰਡੂ ਪਹੁੰਚੇ।[EoS][EoS]

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਜੰਗ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਗੜ ਗਏ। 13 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ਵਿਖੇ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। 1864 ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਭਾਰਤ ਲਿਆਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਮਿਲੀ।[EoS][EoS]