ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ

ਬੀ-40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਨਾਂ ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਸੂਚੀ-ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਚਲੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗੂ ਮੱਲ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ, ਦਇਆ ਰਾਮ ਅਬਰੋਲ ਨੇ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਿਸਤਰੀ ਆਲਮ ਚੰਦ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਤਵੰਜਾ ਚਿੱਤਰ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਜੋ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤਰਤੀਬ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਿਸੇ ਗੁਆਚੀ ਮੂਲ ਪੋਥੀ ਦੀ ਨਕਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਮੂਲ ਨੂੰ 1675 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਕਥਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮਿਤੀ ਵਾਲੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।[EoS]

• B40 Janam Sakhi (1733). ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਵਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੈੜਾ ਮੋਖਾ ਨੇ 1525 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਟਿਕਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਬਾਲੇ ਦਾ ਪੱਕੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਹਿੰਦਾਲੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਹਿੰਦਾਲੀਆਂ ਨੇ ਰਚੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 1658 ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮਿਤੀ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਹੈ।[EoS][EoS]

• Bala Janam Sakhi (1658 ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਈ ਪਾਠ-ਰੂਪ). ਲੋਕ-ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦਲੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ।Internet Archive, manuscript no. 468, Panjab University, scanned, Gurmukhi

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੱਲਾ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1579 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੀੜ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 25 ਅਗਸਤ 1636 (1693 ਬਿਕਰਮੀ) ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਹ ਸਮਰਪਿਤ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਬੀ. ਜੇ. ਹਸਰਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿੰਨੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਉਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਠੋਸ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਰ 1 ਮੁੱਖ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਰ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ 1606 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਬਾਲੇ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਸਬੂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਆਖਿਆ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

• Varan Bhai Gurdas (ਲਗਭਗ 1600-1636). ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ। ਮੁੱਢਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਾਰ 11 ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਉੱਘੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਵਾਰ 36 ਵਿੱਚ ਮੀਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ, ਅਤੇ ਵਾਰ 1 ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 23-44 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, Gurmukhi text, Gurukul Kangri collection
• Kabitt Savaiyye. ਬ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ, 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1737 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ 1734 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ 1738 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬੋਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਲਟ ਜੱਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੀ ਰਾਮ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਉਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਾਧਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਿਤੀ ਵਾਲੀ ਹਰ ਕਾਪੀ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ 1721 ਦੀ ਮਿਤੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖਬੰਦ ਮੀਣਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਿਰਕੂ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

• Gyan Ratnavali (attributed) (18ਵੀਂ ਸਦੀ, ਮੌਜੂਦ ਕਾਪੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ). ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੁਆਲੇ ਬੁਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 225 ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਸਕਰਣ ਜਾਂ ਮਿਤੀ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Bhagat Ratnavali, also called Sikhan di Bhagat Mala (attributed). ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ 11 ਦੀ ਸਾਖੀ-ਰੂਪ ਵਿਆਖਿਆ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, edition by Bhai Vir Singh, later reprint, Gurmukhi

ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1822 (5 ਵਿਸਾਖ 1879 ਬਿਕਰਮੀ) ਨੂੰ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਕੋਲੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 24 ਸਤੰਬਰ 1921 (9 ਅੱਸੂ 1978 ਬਿਕਰਮੀ) ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਰ ਗ਼ੈਰ-ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਈ ਤੱਥ, ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬਾਂ ਪਰਖ 'ਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਘੜਿਆ। ਹਸਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਾਪਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੁਰਾਣੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 'ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੰਗੂ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ। ਉਹ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

• Sri Guru Panth Prakash (1880). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਰਲੇਵੇਂ ਤੱਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਇਤਿਹਾਸ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1867 ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਮਿਲੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਇਸੇ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਜਾਂ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਸਨ।
• Twarikh Guru Khalsa (1891-1919). ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰਤਕ ਵਿਸਥਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਕਦੇ ਛਪਿਆ ਨਹੀਂ। ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਕੁਝ ਭਾਗ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਛਪੇ।Internet Archive, Urdu edition, part 1, Wazir Hind Press, Amritsar, 1896 · Internet Archive, Shamsher Khalsa in Urdu, undated, Gurukul Kangri collection

ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਦਰਗਾਹ ਮੱਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ 1769 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਪਰਿਵਾਰਕ ਨੇੜਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ 'ਤੇ ਰੰਗ ਚਾੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਖਤ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਇਸ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿਤੀਆਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿੱਥ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੱਗੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਪਿਤਰੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਲਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ।[EoS][EoS]

• Bansavalinama Dasan Patshahian Ka (1769). ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਪਰਖਣਯੋਗ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜੱਗੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1972 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ। 1997 ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਪਲੋਡ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਵਾਰਤਕ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ 164 ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਤੀ 1741 ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰਚਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਂ ਮਿਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਹਸਰਤ ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਸਾਖੀ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS]

• Mahima Prakash Vartak (ਲਗਭਗ 1741). ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਛਪੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਨੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਲਿਖੀ, ਜੋ ਉਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ 1751 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 1699 ਦੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਰਗੇ ਵੇਰਵੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਵੀ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਲਈ 1689 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਲਈ 1709, ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸੇ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਗਵਾਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ 1734 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS]

• Gurbilas Patshahi 10 (1751). ਖ਼ਾਲਸੇ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਵੇਰਵੇ ਸੈਨਾਪਤਿ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖੋ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ 1968 ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਮਨੋਹਰ ਦਾਸ, ਜੋ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਦੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ 1618 ਵਿੱਚ (ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ 1619) ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਉਹ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 18 ਜਨਵਰੀ 1640 ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖਰਾ ਰਾਹ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਆਗੂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੱਟੜ ਮਰਿਆਦਾਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆਚੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ 1940 ਵਿੱਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਲਿਖਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਮਿਤੀ 1828 ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੋਸ਼ਟ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਖ਼ੁਦ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਪੁ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਰਜ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• Miharban Janam Sakhi (Pothi Sachkhand, Pothi Hariji, Pothi Chaturbhuj) (ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਲਗਭਗ 1828). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਜੀਵਨੀ ਵਜੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ 1962 ਅਤੇ 1969 ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਣਿਆ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ। ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਨੂੰ 1872 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕੋਲਬਰੁੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਮਿਲੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 1926 ਦੇ ਰਲਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜੁੜਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਦੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕੋਲਬਰੁੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਮਿਤੀ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਇੰਦਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜੀਵਨੀ ਆਖਿਆ, ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਸਰਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ 1968 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵੇਰਵੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਚਰਚਾ ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][Web]

• Puratan Janam Sakhi (1926 ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੀ ਜੀਵਨੀ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੋ।Internet Archive, edition dated 1926, Gurmukhi

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1841 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਦੇ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਅਤੀਤ ਇਸ ਲਈ ਸਮਝਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਚਨਾਕਾਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਪੱਖਪਾਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਖੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ। ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਭਾਰੂ ਹਨ। ਹਸਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ ਤੱਥ ਦਾ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਮਿਤੀ 1738 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ 1737 ਹੈ।[EoS][EoS]

• Sri Gur Panth Prakash (Prachin Panth Prakash) (1841). ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਾਦ ਲਈ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜਵਾਬ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1914 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ।

ਸੈਨਾਪਤਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ ਚੰਦਰ ਸੈਨ ਸੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਲ ਚੰਦ ਮਾਨ ਜੱਟ ਸਨ। ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਛਾਪਿਆ ਨਹੀਂ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਫ਼ਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਹਨ। ਮੇਜਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵੀਹ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਛੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਮਿਤੀ 1701 ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲਿਖਤ ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ 1701 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਖਰੜਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1711 ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਲਿਖਤ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਸਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS]

• Sri Gur Sobha (1701-ਲਗਭਗ 1711). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਬਿਰਤਾਂਤ। ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।Internet Archive, first edition by Akali Kaur Singh, Amritsar, 1925, Gurmukhi
• Chanakya Niti. ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Sri Sain Sukh. ਇੱਕ ਵੈਦਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਅਨੁਵਾਦ, ਜੋ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਸੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਅਕਤੂਬਰ 1787 ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੂੜੀਏ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1825 ਤੋਂ ਕੈਥਲ ਦੇ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1843 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੱਤ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜੈ ਭਗਵਾਨ ਗੋਇਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ-ਗ੍ਰੰਥ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਤ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਸਰਤ ਉਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਭੰਗੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਢੰਗ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਠਕ ਇਸ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ 1843 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

• Sri Gur Nanak Prakash (1823). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਜੋ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Sri Gur Pratap Suraj Granth (Suraj Prakash) (1835-1843). ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਪੂਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਸਹਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਮਿਆਰੀ ਪਾਠ ਹੈ।Internet Archive, annotated edition of Bhai Vir Singh, later reprint, volume 1, Gurmukhi
• Garab Ganjani Tika (1829). ਹਿੰਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਜਪੁ ਦਾ ਟੀਕਾ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਬੂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 1776 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ 237 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜੀਵਾਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਰਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ ਬਾਰੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ।[EoS][EoS][Web]

• Mahima Prakash (1776). ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ 1970 ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਇਹ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਕਾਵਿ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਗੁਮਨਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹਸਰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਹਣ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਲਾ ਨੋਟ 1718 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ 1843 ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ। ਸੀਤਲ ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਉਹ ਮਿਤੀਆਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਲੜੀ ਕਵੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• Gurbilas Chhevin Patshahi (1718 ਜਾਂ ਬਾਅਦ). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਿਤੀ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖੋ। 1968 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1838 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1797 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਕੇ. ਐੱਸ. ਥਾਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ 'ਤੇ ਭਾਰੂ ਹਨ। ਇਹ ਜਿਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ, ਸੈਨਾਪਤਿ, ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਿਛੇਤੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ।[EoS][EoS]

• Gurbilas Patshahi Dasvin (1797). 1699 ਦੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਅਤੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਛਪਿਆ ਸੰਸਕਰਣ 1912 ਦਾ ਹੈ। ਮਿਲੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁੜ-ਛਾਪੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਾਡ ਵੇਡ ਤੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਮਰੇ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਤਵਾਰੀਖ਼-ਏ-ਹਿੰਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਮੁਹੰਮਦ ਅਸਲਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉੱਘੜਵੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਫ਼ਿਰਕਾ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਇ ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਛਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਕਗ੍ਰੈਗਰ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਆ।[EoS][EoS]

• Twarikh-i-Hind (ਲਗਭਗ 1818-24). ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ। 1885 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੁਮਨਾਮ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਬੂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 1783-85 ਦੀ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।[EoS]

• Haqiqat-i-Bina-o-Uruj-i-Firqa-i-Sikhan (ਲਗਭਗ 1783-85). ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ-ਸਿੱਖ ਟੱਕਰ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਇੰਦੂਭੂਸ਼ਣ ਬੈਨਰਜੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ Indian Historical Quarterly ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਬਖ਼ਤ ਮੱਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੋਹਾਂ ਮਾਲਕਾਂ ਕੋਲ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1805 ਵਿੱਚ ਜੌਨ ਮੈਲਕਮ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਲਕਮ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ, ਰਚਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੈਲਕਮ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਭਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ Sketch of the Sikhs ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[EoS]

• Khalsa Namah (1810-14). ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਮੈਲਕਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਅਣਛਪੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਜੇਮਜ਼ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਰਿਸਾਲਾ-ਏ-ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਕੀਤਾ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਊਨ ਆਪਣੇ ਸੂਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।[EoS]

• Risala-i-Nanak Shah (1783). ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੱਤਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਊਨ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਜੇਮਜ਼ ਬ੍ਰਾਊਨ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੱਯ-ਉਦ-ਦੀਨ, ਜੋ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਕਲਰਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਰਜ ਰਸਲ ਕਲਾਰਕ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ 1848 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੇ ਸਾਰ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਉਹ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੁਫ਼ਤੀ ਅਲੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਆਖਿਆ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ, ਭੰਗੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• Twarikh-i-Panjab (1848). ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਅਣਛਪੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਲੰਡਨ, ਲਾਹੌਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰਵੇਖਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਕਿਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਰਦਸਤਾਨੀ ਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਅਸਕਰੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸਮਕਾਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ। ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਉਹ ਉਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ।[EoS][Web]

• Dabistan-i-Mazahib (17ਵੀਂ ਸਦੀ). ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਿ ਇੱਕ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਮੋੜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ। ਡੇਵਿਡ ਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਐਂਥਨੀ ਟ੍ਰੌਇਰ ਨੇ 1843 ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ 1940 ਵਿੱਚ Journal of Indian History ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ।Internet Archive, English translation by Shea and Troyer, 1843, volume 1 · Internet Archive, English translation by Shea and Troyer, 1843, volume 2, which holds the section on the Sikhs · Internet Archive, English translation by Shea and Troyer, 1843, volume 3

ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਅਧੀਨ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਗੋ ਸਨ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਚਾਰ ਬਾਗ਼-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਲਿਖੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸਰਸਰੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਬਦਕਲਾਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS]

• Char Bagh-i-Panjab (1855). ਭੂਗੋਲ, ਮਾਲ ਦੀ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1965। ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਇਹ ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਜਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਇਹ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਭਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਪੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਅਸਕਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਗ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।[EoS][EoS]

• Tuzuk-i-Jahangiri (ਲਗਭਗ 1605-1627). 1606 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸਮਕਾਲੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਇਹ ਇੰਦਰਾਜ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।Project Gutenberg, translation by Rogers, edited by Beveridge, volume 1 · Project Gutenberg, translation by Rogers, edited by Beveridge, volume 2 · Internet Archive, translation by Rogers, edited by Beveridge, Royal Asiatic Society, 1909 · Internet Archive, The Jahangirnama, library loan copy, 1999 translation (in copyright)

ਜੋਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਸਰਾਰ-ਏ-ਸਮਦੀ ਦੇ ਗੁਮਨਾਮ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਵਾਬ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵਾਬ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ ਦਾ ਵਚਨ ਤੋੜਿਆ। ਕਲਰਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।[EoS]

• Asrar-i-Samadi (ਲਗਭਗ 1728). ਮੁਗ਼ਲ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੇਖੀ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ 1965 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ 1972 ਵਿੱਚ। ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਕਾਮਰਾਜ ਨੇ 1707 ਤੋਂ 1719 ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ 71 ਪੱਤਰਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਬਰਤਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਆਜ਼ਮ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਜੋੜ ਅਤੇ ਬੋਝਲ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਭਰੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ।[EoS]

• Ibratnamah (ਲਗਭਗ 1719). ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਨਜ਼ਰੀਏ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਸ਼ਿਮ, ਜੋ ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਅਧੀਨ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੰਤਖ਼ਬ-ਉਲ-ਲੁਬਾਬ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਖ਼ਰੀ 53 ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰੀਖਣ ਜਾਂ ਗਵਾਹਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਭਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਚੱਲਦੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੇਖਕ ਮੁਗ਼ਲ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ।[EoS]

• Muntakhab ul-Lubab (1722). ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਬਾਰੇ ਮੁਗ਼ਲ ਪੱਖ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, Persian text, part 2, Calcutta, 1874 · Internet Archive, English extracts in Elliot and Dowson, The History of India as Told by Its Own Historians, volume 7, 1877

ਖ਼ੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਇ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਆਕਟਰਲੋਨੀ ਜਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੱਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ 1811 ਤੱਕ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਪੱਖਪਾਤ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੇਪ ਅਤੇ ਮਰੇ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਚੋਖਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਇੱਕ ਸੂਚਨਾਕਾਰ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।[EoS][EoS]

• Ahwal-i-Firqah-i-Sikkhan (also Twarikh-i-Sikkhan) (ਲਗਭਗ 1811). ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਅਣਛਪੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਮੁਬਾਰਕ-ਉੱਲਾਹ ਵਾਜ਼ਿਹ ਨੇ 1707 ਤੋਂ 1714 ਤੱਕ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜੋ ਤਾਰੀਖ਼-ਏ-ਇਰਾਦਤ ਖ਼ਾਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਪੱਖ ਵੱਲ ਸਨ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।[EoS]

• Tarikh-i-Iradat Khani (ਲਗਭਗ 1714). ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਜੋਨਾਥਨ ਸਕਾਟ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ 1786 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਕਿਸੇ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਅਲੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਲਾਡ ਵੇਡ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, 13 ਸਤੰਬਰ 1854 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ।[EoS]

• Ibratnamah (1854). ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਿਰ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਲਾਹੌਰ, 1961। ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਅੰਸਾਰੀ ਪਾਣੀਪਤ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਰੀਖ਼-ਏ-ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰੀ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ 1810 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਜਮ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।[EoS]

• Tarikh-i-Muzaffari (1810). ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਨਜਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮਿਸਲਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਹਾਰਿਸੀ ਨੇ 1703 ਤੋਂ 1776 ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਡਾਇਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ, ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਬਰਤਨਾਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਜਲੂਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਹਾਰਿਸੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਭਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਫੜੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਗਈ ਸੀ।[EoS]

• Ibratnamah (1776 ਤੱਕ). 1716 ਦੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਧੀਨ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸੱਯਦ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਬਾਰੇ ਇਬਰਤਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸੱਯਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਉਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਸਿਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਗਵਾਹ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ।[EoS]

• Ibratnamah (18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੁੱਢ). ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਮੁਗ਼ਲ ਨਜ਼ਰੀਏ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਲਰਕ ਗਣਪਤ ਰਾਇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1811 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੋਟ ਅੱਗੇ ਤੋਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਪੰਜ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਫ਼ਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਸਰਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਏ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੁਫ਼ਤੀ ਅਲੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕਪਾਸੜ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਕਲਾਡ ਵੇਡ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰੋਤੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

• Umdat ut-Twarikh (1849 ਤੱਕ; 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਿਥੋ ਛਾਪ). 1831-1849 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਸਰੋਤ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ. ਐੱਸ. ਸੂਰੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਆਮ ਰਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ ਮਿਲੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।Internet Archive, Persian lithographed text, volumes 1-4
• Ibrat Namah. ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਤਲਾਂ ਬਾਰੇ ਛੋਟੀ ਕਵਿਤਾ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਸੁਜਾਨ ਰਾਇ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਲਰਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਲਾਸਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਵਾਈ ਬਣਾਉਣਾ, ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਹੀ ਅਤੇ ਤੱਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ।[EoS][EoS]

• Khulasat ut-Twarikh (1695-96). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਤਸਵੀਰ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, Persian text edited by Zafar Hasan, Delhi, 1918

ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ ਨੇ 1869 ਵਿੱਚ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ, The Adi Granth, 1877 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1872 ਵਿੱਚ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਲਬਰੁੱਕ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਮਿਲੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਨ੍ਰਿਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਉਸ ਠੇਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਲਿਖਿਆ। ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨੋਇਲ ਕਿਊ. ਕਿੰਗ ਫਿਰ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਲਿਖਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਬੰਦੀ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਲਬਰੁੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।[EoS][EoS][Singh]

• The Adi Granth (1877). ਪੱਛਮੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਨੋਟਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ।Internet Archive, 1877 edition, London

ਸਮਿੱਥ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ 1847 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗਾਰਡਨਰ ਦੇ ਨੋਟਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਭਰਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਿਤੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਝਾੜ ਪਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਗੁਣ ਗਾਰਡਨਰ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਸਮਿੱਥ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਸਥਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।[EoS]

• A History of the Reigning Family of Lahore (1847). ਗਾਰਡਨਰ ਰਾਹੀਂ 1839 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਵਾਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, 1847 edition, Calcutta

ਪ੍ਰਿੰਸੇਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੱਤਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ 1834 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਵੇਡ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਐੱਸ. ਕੇ. ਬਜਾਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਸੂਝ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ ਅਤੇ 1740 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1846 ਦੀ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁਮਨਾਮ History of the Punjab ਕੁਝ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਟੀ. ਐੱਚ. ਥੌਰਨਟਨ ਜਾਂ ਵਿਲੀਅਮ ਮਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੀ ਅਤੇ ਮੈਲਕਮ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

• Origin of the Sikh Power in the Punjab (1834). 1832 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਬਾਰੇ ਮਰੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।Internet Archive, 1834 edition, Calcutta
• History of the Punjab (anonymous, attribution disputed) (1846). ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, 1846 edition, volume 2

ਕਨਿੰਘਮ ਬੰਗਾਲ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 1837 ਤੋਂ ਕਲਾਡ ਵੇਡ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ A History of the Sikhs ਲਿਖੀ, ਜੋ 1849 ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਹੁਦਾ ਖੁੱਸ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1851 ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਬੱਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰਿਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਹਸਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੇ. ਡਬਲਿਊ. ਕੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਵਕੀਲ ਹੋਣ ਦਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਸਰਤ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅਧਿਆਇ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।[EoS][EoS]

• A History of the Sikhs from the Origin of the Nation to the Battles of the Sutlej (1849; ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ 1918). ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ 1845-46 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੀਤੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, 1849 first edition · Internet Archive, 1918 edition, Oxford University Press

ਜੇਮਜ਼ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਚਨਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ India Tracts ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਰਿਸਾਲਾ-ਏ-ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਕਈ ਤੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਠੀਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।[EoS]

• History of the Origin and Progress of the Sicks (1788). ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਜੋ India Tracts ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ।Internet Archive, India Tracts, 1788

ਮੈਲਕਮ 1805 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਲੇਕ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ 1810 ਵਿੱਚ Asiatick Researches ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1812 ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿੰਦਾਵਾਚੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ 'ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਲਕਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਜੌਨ ਲੇਡਨ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਲਈ ਮੈਲਕਮ ਸੀਅਰ-ਉਲ-ਮੁਤਾਖ਼ਰੀਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਲਕਮ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਲਹਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਘੱਟ ਕਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਲਕਮ ਖ਼ੁਦ ਕਾਹਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਖ਼ਤ ਮੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ।[EoS][EoS][EoS]

• Sketch of the Sikhs (1812). ਲਗਭਗ 1805 ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ।Internet Archive, 1812 edition, London

ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਨ 1860 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ 1880 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਲਿਖੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇੰਦਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਲੇਖ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੰਦਰਾਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।[Web][EoS]

• The Panjab Chiefs (1865). ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮੀਰ-ਵਜ਼ੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, 1865 edition, Lahore
• The Rajas of the Punjab (1870). ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, 1870 edition, Lahore
• Ranjit Singh (1892). Rulers of India ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਜੀਵਨੀ।Internet Archive, 1892 edition, Clarendon Press

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ 1862 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਆਏ, 1864 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ 1893 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੇ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਲੀ The Sikh Religion 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਤੋਂ ਛਪੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 15 ਮਾਰਚ 1913 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਟਰੰਪ ਤੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਡੋਨਾਲਡ ਡਾਵੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਕ, ਮੈਕਲਿਓਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਠੰਢੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1911 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।[EoS][EoS][Web][Macauliffe]

• The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors (1909). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਜਿਵੇਂ ਲਗਭਗ 1900 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।Internet Archive, 1909 edition, volume 1 · Internet Archive, 1909 edition, volume 2 · Internet Archive, 1909 edition, volume 3 · Internet Archive, 1909 edition, volume 4 · Internet Archive, 1909 edition, volume 5 · Internet Archive, 1909 edition, volume 6

ਲਤੀਫ਼ ਨੇ 1891 ਵਿੱਚ History of the Punjab from the Remotest Antiquity to the Present Time ਛਾਪੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਹਸਰਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕਨਿੰਘਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਗਲੀ ਅਹਿਮ ਪੁਸਤਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਠਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲੈਣ।[EoS]

• History of the Panjab (1891). ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਲੰਮਾ ਆਮ ਇਤਿਹਾਸ। ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, 1891 edition, Calcutta

ਮੈਕਗ੍ਰੈਗਰ ਨੇ 1846 ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ The History of the Sikhs ਛਾਪੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ 1845-46 ਦੀ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਹੈ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਏ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹਮਦਰਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰੋਤ-ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਢਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼-ਏ-ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੇਪ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।[EoS]

• The History of the Sikhs (1846). ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਵੱਈਏ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, 1846 edition, volume 1 · Internet Archive, 1846 edition, volume 2

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ 1872 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਸਤੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 10 ਜੂਨ 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1926 ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, 1914 ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ 1927-35 ਦਾ ਟੀਕਾ ਸਹਿਤ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਘੜਿਆ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਪੁਰਾਤਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦੋ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਕਲਿਓਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS][Web]

• Puratan Janam Sakhi (editor) (1926). ਕੋਲਬਰੁੱਕ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਰਲਵਾਂ ਪਾਠ। ਲਿੰਕ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਦੇ ਸੰਕਲਨਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਵੇਖੋ।
• Sri Gur Pratap Suraj Granth (editor) (1927-35). ਚੌਦਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਲਾ ਟੀਕਾ ਸਹਿਤ ਸੰਸਕਰਣ। ਲਿੰਕ ਲਈ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਵੇਖੋ।
• Sundari. ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ।Internet Archive, later reprint from Bhai Vir Singh Sahit Sadan, Gurmukhi

ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1853 ਨੂੰ ਕਲੌੜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਨੇ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੁਧਾਰਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬਣੇ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਹ ਸੁਧਾਰਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਹਿਰ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕਾਈ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੋਨਾਲਡ ਡਾਵੇ ਮੁਤਾਬਕ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪਰੂਫ਼ ਪੜ੍ਹਵਾਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਟ੍ਰੈਕਟਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੰਦਰਾਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS]

• Singh Sabha journalism and tracts. 1880 ਅਤੇ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸੁਧਾਰ ਬਹਿਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਨੇ 1879 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ ਜੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ।[EoS][EoS][EoS]

• Sudharak and other Singh Sabha publications. ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1861 (ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ 10, 1918 ਬਿਕਰਮੀ) ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤੀ ਵਿੱਦਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹੇ। ਉਹ 24 ਨਵੰਬਰ 1938 ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਇਸ ਪੱਖ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਬਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਵਾਦ ਵਜੋਂ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ 'ਤੇ ਸੰਕੇਤਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਕ, ਮੈਕਲਿਓਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰਜੋਤ ਓਬਰਾਏ ਦਾ ਕੰਮ ਲਹਿਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS][Web]

• Ham Hindu Nahin (1898). ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੱਖ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਮਿਲੇ ਸਕੈਨ ਹਾਲ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਮੁੜ-ਛਾਪੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਲਿੰਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
• Gurushabad Ratanakar Mahan Kosh (1930). ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 64,263 ਇੰਦਰਾਜ ਹਨ। ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।SearchGurbani, searchable online text
• Gurmat Prabhakar (1898). ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Gurmat Sudhakar (1899). ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ। ਮਿਲੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁੜ-ਛਾਪੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਲਿੰਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਰਜ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਹ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਿਆਸਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 1929 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1930 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਹਸਰਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੇਜਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਜ਼ਬਾਨੀ ਗਵਾਹੀ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਸਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS]

• Jivan Britant Banda Bahadur (1907). ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਖੋਜ-ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨੀ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Gurpurb Nirnaya. ਸਿੱਖ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Karam Singh Historian di Itihasik Khoj. ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਲਿਖਤਾਂ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਛਾਪੀਆਂ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਕਾਰਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਕੀਤੀ, 1965 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ The Panjab Past and Present ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ 27 ਦਸੰਬਰ 1987 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਮੇਜਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਸਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਅਹਿਮ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਘੜੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਠੱਪੇ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗ-ਚਿੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Web][EoS]

• Life of Banda Singh Bahadur (1935). ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨੀ। ਇਸ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ, ਅਤੇ ਮਿਲੇ ਸਕੈਨਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।
• Ahmad Shah Durrani (1959). ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ, ਅਤੇ ਮਿਲੇ ਸਕੈਨਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।
• A Bibliography of the Punjab (1966). ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ-ਪੁਸਤਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• Sri Gur Sobha (editor) (1967). ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ। ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀਆਂ ਲਈ ਸੈਨਾਪਤਿ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਵੇਖੋ।

ਮਾਨ ਨੇ ਬੇਰਿੰਗ ਯੂਨੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ 1999 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ, ਸੈਂਟਾ ਬਾਰਬਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਚੇਅਰ 'ਤੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਨ ਨੇ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[Web][Web][Mann]

• The Goindval Pothis: The Earliest Extant Source of the Sikh Canon (1996). ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• The Making of Sikh Scripture (2001). ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।Internet Archive, 2003 Oxford University Press edition, library loan copy (free account; in copyright)

ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ 1992 ਤੋਂ 1998 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਇਹ ਸਾਈਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਅਤੇ ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਵਰਗੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ, ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਠੱਪੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇੰਦਰਾਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਜੀਵਨੀ ਜਾਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।[EoS][Web][EoS]

• The Encyclopaedia of Sikhism (editor) (1992-1998). ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰਾਜ। ਮੁੱਢਲੇ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਪਰ ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਹਰ ਇੰਦਰਾਜ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।Punjabi University, Encyclopaedia of Sikhism online
• The Heritage of the Sikhs (1964). ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਆਮ ਇਤਿਹਾਸ।Internet Archive, 1994 Manohar edition, library loan copy (free account; in copyright)
• Guru Nanak and Origins of the Sikh Faith (1969). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇ 1969 ਵਿੱਚ ਛਪੀ।Internet Archive, 1969 edition, library loan copy (free account; in copyright)

ਗੁਪਤਾ ਨੇ 1937 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਥੀਸਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਲਈ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਰਜ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 28 ਮਾਰਚ 1992 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਈ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਧੂਰਾ ਸੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰੀਖਿਅਕ ਜਾਦੂਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਥੀਸਿਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹਸਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਘੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਅਰ ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਇੰਦਰਾਜ ਲਈ ਕੋਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ।[EoS][Web][EoS]

• History of the Sikhs (1939 ਤੋਂ ਅੱਗੇ). ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ। ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੈਨਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।Internet Archive, volume 4, 1982, library loan copy (free account; in copyright)

ਓਬਰਾਏ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਨੇਕ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਟੋਨੀ ਬੈਲੈਂਟਾਈਨ ਇਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਜੋਧਕਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।[Web][Web]

• The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition (1994). ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ।Internet Archive, University of Chicago Press edition, access for print-disabled readers (in copyright)

ਗਰੇਵਾਲ ਉਸ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ SOAS ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, Guru Nanak in History ਲਿਖੀ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 11 ਅਗਸਤ 2022 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਆਲੋਚਕ ਹਨ। ਉਹ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲਾ ਦੁਵੱਲਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇੰਦਰਾਜ ਵੀ ਲਿਖੇ।[Web][Web][Web][EoS][EoS]

• Guru Nanak in History (1969). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• From Guru Nanak to Maharaja Ranjit Singh (1972). ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲੇਖ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• The Sikhs of the Punjab (1990). The New Cambridge History ਦੀ ਜਿਲਦ। ਇੱਕ ਜਿਲਦ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰਵੇਖਣ।Internet Archive, 2011 printing, library loan copy (free account; in copyright)
• Contesting Interpretations of the Sikh Tradition (1998). ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸਾਂ ਉੱਤੇ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• W. H. McLeod and Sikh Studies (2010). ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਾ ਲੰਮਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ। ਇਸ ਬਹਿਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ।Journal of Punjab Studies 17, University of California, Santa Barbara, open PDF

ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ Train to Pakistan ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਲੀ A History of the Sikhs ਵੀ ਲਿਖੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਹਸਰਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ 1968 ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।[Web][EoS][Web][Web]

• A History of the Sikhs (1963). ਆਮ ਇਤਿਹਾਸ। ਪਹਿਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਕੰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।Internet Archive, 1963 Princeton University Press edition, library loan copy (free account; in copyright)

ਫ਼ੇਨੈੱਕ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਟੋਰਾਂਟੋ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ The Oxford Handbook of Sikh Studies ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ Historical Dictionary of Sikhism ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇੰਦਰਾਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੁਤੰਤਰ ਸਮੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਰਣਨ ਹੈ।[Web][(eds.)]

• Martyrdom in the Sikh Tradition: Playing the Game of Love (2001). ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• The Darbar of the Sikh Gurus: The Court of God in the World of Men (2008). ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire (2012). ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। ਔਨਲਾਈਨ ਮਿਲੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਲਿੰਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
• The Cherished Five in Sikh History (2021). ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਵਾਬ ਛਾਪੇ, ਅਕਸਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਰਾਹੀਂ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨੋਇਲ ਕਿਊ. ਕਿੰਗ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖੀ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਵਿਧੀਆਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। Fundamental Issues in Sikh Studies ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹਵਾਲੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮੈਕਲਿਓਡ 'ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਟਰੰਪ ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਗ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਦੇ ਕੇ ਸੀਮਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਕਲਿਓਡ 'ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਿੰਗ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ, ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ, ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪੂਰਬਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।[Singh][Singh][Web][Web]

• Perspectives on the Sikh Tradition (1986). ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜਵਾਬ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Ernest Trumpp and W. H. McLeod as Scholars of Sikh History, Religion and Culture (1994). ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨੋਇਲ ਕਿਊ. ਕਿੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮੇਤ। ਮੈਕਲਿਓਡ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰਵਾਂ ਹਮਲਾ। ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ, ਅਤੇ ਮਿਲੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਕਿਸੇ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੀ ਅੱਪਲੋਡ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਲਿੰਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
• Fundamental Issues in Sikh Studies (1992). ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਨਸੁਖਾਣੀ ਅਤੇ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਲੇਖ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• Advanced Studies in Sikhism (1989). ਜੇ. ਐੱਸ. ਮਾਨ ਅਤੇ ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਰਾਓਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਟੋਰਾਂਟੋ ਤੋਂ ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਐਂਡੋਵਡ ਚੇਅਰ 'ਤੇ ਹਨ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦਾ ਕੰਮ ਜਨਤਕ ਵਿਵਾਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਥੀਸਿਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਘੁੰਮੀਆਂ, ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। India Today ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਾਰ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਸੋਧਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 2019 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ, ਜਦਕਿ ਗਰੇਵਾਲ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਉਹ ਬੀੜ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ।[Web][Web][(eds.)]

• The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority (2000). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ।Internet Archive, 2003 edition, library loan copy (free account; in copyright)
• The Bhagats of the Guru Granth Sahib (2003). ਸਿੱਖ ਸਵੈ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• Life and Work of Guru Arjan (2006). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਯਾਦ ਬਾਰੇ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• The Oxford Handbook of Sikh Studies (2014). ਲੂਈ ਈ. ਫ਼ੇਨੈੱਕ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸਰਵੇਖਣ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਫ਼ਰਵਰੀ 1892 ਨੂੰ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1929 ਤੋਂ 1952 ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਉਹ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1977 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅੰਤਲੀਆਂ ਲਗਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਕਾਰਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਸਮਰਪਿਤ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਵਜੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਲਿਖਤ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[EoS]

• Gurbani Viakaran (1932). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ। ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Sri Guru Granth Sahib Darpan (1962-64). ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਲਾ ਟੀਕਾ। ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ। ਮਿਲੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਸਕੈਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਟੀਕਾ ਸਹਿਤ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਉਹ 10 ਜਨਵਰੀ 1958 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਸਰਦਾਰ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੈਕਲਿਓਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸਰਲੀਕਰਨ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][Web]

• A Short History of the Sikhs (1950). ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ। 1765 ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, volume 1, Punjabi University edition, 1999, library loan copy (free account; in copyright)
• Sikhism: Its Ideals and Institutions (1938). ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਮਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਲੇਖ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Essays in Sikhism (1944). ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਲੇਖ। ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਮੈਕਲਿਓਡ 1958 ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪ੍ਰੈਸਬਿਟੇਰੀਅਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਆਏ, ਅਤੇ ਬੇਰਿੰਗ ਯੂਨੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਕਾਲਜ, ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ Guru Nanak and the Sikh Religion ਛਾਪੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਚਰਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, 1971 ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਓਟੈਗੋ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 20 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ: ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ ਆਧੁਨਿਕ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਉੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1968 ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਟੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵੇਰਵੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸੰਯੋਜਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ: ਟੋਨੀ ਬੈਲੈਂਟਾਈਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਨਾ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰਜੋਤ ਓਬਰਾਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਸ਼ੈਕਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ 1968 ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੀਮਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਾਲੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਿਮਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਨ, ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਮ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਤ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ-ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ, ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ, ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਰਾਮਕਲੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ, 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੱਤ ਬਦਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।[Web][Web][Singh][Singh]

• Guru Nanak and the Sikh Religion (1968). ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ। ਬਹਿਸ ਦਾ ਆਰੰਭ-ਬਿੰਦੂ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• The Evolution of the Sikh Community (1975-76). ਪੰਜ ਲੇਖ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਤਕੜੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।Internet Archive, 1976 Clarendon Press edition, library loan copy (free account; in copyright)
• Early Sikh Tradition: A Study of the Janam-sakhis (1980). ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਸ਼ੈਕਲ ਨੂੰ ਇਹ 1968 ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪਰਿਪੱਕ ਲੱਗੀ।Internet Archive, Sikhs and Sikhism omnibus, 1999, which includes this book, library loan copy (free account; in copyright)
• Textual Sources for the Study of Sikhism (1984). ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਅੰਸ਼। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• Who is a Sikh? The Problem of Sikh Identity (1989). ਖ਼ਾਲਸੇ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• Exploring Sikhism: Aspects of Sikh Identity, Culture and Thought (2000). ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਲੇਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ Cries of Outrage ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।Internet Archive, library loan copy (free account; in copyright)
• Sikhs of the Khalsa: A History of the Khalsa Rahit (2003). ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
• Discovering the Sikhs: Autobiography of a Historian (2004). ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ। ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।