1708 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1708 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1710 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਜਿੱਤਿਆ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1715 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1716 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1716 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣੇ ਪਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1760ਵਿਆਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸੀ। 1839 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ ਸਾਲ ਕਤਲ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਅੰਤ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗੁਆ ਲਿਆ ਅਤੇ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨਾਮਧਾਰੀ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖ ਮਰਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ, ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ 1919 ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

1920 ਅਤੇ 1925 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਕਾਲੀ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਕੈਦਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਤਾਰ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਲਏ। 1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਸੰਸਥਾ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਦੋ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਣਿਆ ਕਿ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਈ ਜਾਵੇ।

ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਘੜਿਆ।

ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, ਜੋ ਅੰਤ 1966 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਵੰਬਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈ ਚੱਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਵਾਦਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਹਰ ਧਿਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਸਮੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ। ਅੱਜ ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲਵਾਦ, ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਸਥਾਨ ਨੇ ਘੜਿਆ ਹੈ।