ਸਿੱਖ ਰਾਜ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਚੇਚਕ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਕੂਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਬਣ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਕਸੂਰ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ 1800 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਸੀਨ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ, ਅਰਥਾਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਆਖਿਆ।[EoS][EoS]

1802 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਕੌਰ ਅਤੇ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

1 ਜਨਵਰੀ 1806 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਲੇਕ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਰਾਠਾ ਸਰਦਾਰ ਹੋਲਕਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1807 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਲਵੇ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ 1808 ਦੀ ਪਤਝੜ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਮੈਟਕਾਫ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। 24 ਦਸੰਬਰ 1809 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਕਾਂਗੜਾ ਲਿਆ।[EoS][EoS]

1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ 1831 ਵਿੱਚ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ 1834 ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਟਾਂਕ, ਬੰਨੂ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖ਼ਾਨ 1832 ਅਤੇ 1836 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਆਏ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦਸਤਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ 14 ਮਾਰਚ 1823 ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬੈਰਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

1805 ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ 1820 ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਚਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰੀਪੁਰ ਵਸਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1834 ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜਮਰੌਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਉਹ ਮਾਰੂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।[EoS][EoS][EoS]

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਲਗਭਗ 100,436 ਵਰਗ ਮੀਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨਤ ਆਬਾਦੀ 5,350,000 ਸੀ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਧਰਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਡਿਓੜ੍ਹੀਦਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਉੱਭਰ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਏ।

1802 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਭਗੌੜੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਲ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਜੌਂ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਤੂਰਾ ਅਤੇ ਜੌਂ-ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ ਅਲਾਰਡ 1822 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ, ਅਤੇ ਕਲੋਡ ਔਗਸਟ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗਾਰਡਨਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਯਮਤ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ 1819 ਵਿੱਚ 7,748 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 1838 ਵਿੱਚ 26,617 ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ 22 ਤੋਂ 188 ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹੋਰ 4,000 ਅਕਾਲੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕੁੱਲ ਨਫ਼ਰੀ ਲਗਭਗ 100,000 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਮਾਲੀਆ ਢੰਗ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉਪਜ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਤੱਕ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਹਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਆਮ ਸਜ਼ਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੀਆਂ।

27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਿਕਾਰਡ ਛੱਡੇ।[EoS][EoS]

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਏ। ਜਾਅਲੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। 9 ਅਕਤੂਬਰ 1839 ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। 5 ਨਵੰਬਰ 1840 ਨੂੰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰਤਦਿਆਂ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਡਿੱਗਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 8 ਨਵੰਬਰ 1840 ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2 ਦਸੰਬਰ 1840 ਨੂੰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1841 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਬਕਾਇਆ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਕਾਰਨ ਦੰਗੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਹਰ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।

15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਲਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣੇ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਿਆ, ਆਪਣਾ ਪਰਦਾ ਲਾਹਿਆ, ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਦਰਬਾਰ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੇ 1845 ਵਿੱਚ ਕੰਵਰ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਨਫ਼ਰੀ 1838 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,500 ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਦੇ ਸਮੇਂ 11,000 ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੌਕੀ ਬਣੀ। ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਮੌੜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਗਏ। 11 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ 18 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ 21 ਅਤੇ 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਫ਼ੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ। ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਬੱਦੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸਮਿੱਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਸਭਰਾਉਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦ ਸਨ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਬੇੜੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।

9 ਮਾਰਚ 1846 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਸੰਧੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ, ਭਾਰੀ ਹਰਜਾਨਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਲਈਆਂ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 12,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ 20,000 ਪੈਦਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। 16 ਦਸੰਬਰ 1846 ਦੀ ਭੈਰੋਵਾਲ ਸੰਧੀ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਜਨਵਰੀ 1848 ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜੇ ਦੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਫੈਲਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਛਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 14 ਸਤੰਬਰ 1848 ਨੂੰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 22 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮਨਗਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਫਲਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਦੱਸਿਆ। 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗਫ਼ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। 22 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਦੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕਤਾਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।

ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਦੌਰਾਨ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਅਨਿਆਂਪੂਰਨ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।[EoS][EoS][EoS][EoS]