ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1780 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਇਹ ਮਿਸਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਜਨ ਕੁ ਸਿੱਖ ਜੰਗੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸੱਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। 1792 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਸਿੱਖੀ।

1799 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਮੁੜ ਰਹੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹੁਕਮਰਾਨ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 1801 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨੇ ਗਏ। 1802 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੀ ਹੱਥ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਆਹ, ਖ਼ਰੀਦ, ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।[EoS][Grewal]

1809 ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਠਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ: 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ, 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ, 1820 ਅਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਹੱਦ, 1834 ਵਿੱਚ ਲੱਦਾਖ਼। 1822 ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤੀ ਫ਼ੌਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸੀ ਫ਼ੌਜ ਬਣ ਗਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸਭਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਦੇ ਡੋਗਰਾ ਭਰਾ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ; ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੀ, ਪਰ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਲਗਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਰੱਖਿਆ।[EoS][EoS][EoS]

ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਕਈ ਦੌਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂਨ 1839 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਖਾ 'ਤੇ ਜਾਨ ਦੇ ਗਈਆਂ। ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ, ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਤਾਕਤ ਲਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਜੰਗਾਂ (1845-46 ਅਤੇ 1848-49) ਦਾ ਅੰਤ ਮਾਰਚ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵੇਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।[EoS][Grewal]