ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ

ਇਤਿਹਾਸ

1. 1577

   ਸਰੋਵਰ

   ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ 1577 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ। ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ।

   ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਵਸੀ ਵਸੋਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਜਾਂ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[EoS]

2. 1588 ਤੋਂ 1604

   ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ

   ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

   ਇਹ ਕੰਮ 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।[EoS]

3. 1635 ਤੋਂ 1699

   ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ

   1635 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਬਜ਼ਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਮੀਣਾ ਧਿਰ, ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। 1664 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

   1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।[EoS][EoS]

4. 1709 ਤੋਂ 1762

   ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬੇਅਦਬੀ

   18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ 1737 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।

   ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਮੱਸਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। 1746 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਰੇਤ ਨਾਲ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ।

   ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ 1757 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। 1762 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੇਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ।[EoS]

5. 1764 ਤੋਂ 1784

   ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ

   ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ। ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਕੰਮ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕੀਤੀ।

   ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ-ਪੁਲ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ 1776 ਤੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ 1784 ਤੱਕ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁੰਗੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

6. 1780 ਤੋਂ 1839

   ਮੌਜੂਦਾ ਦਿੱਖ

   ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਦਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਮੂਲ ਬਣਾਵਟ ਉਹੀ ਰਹੀ।

   ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬਾਹਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਂ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਪਿਆ।[EoS]

7. 1920 ਤੋਂ 1925

   ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ

   ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। 1925 ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮੇਟੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਗਈ।[EoS]

8. ਜੂਨ 1984

   ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ

   ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਵੇਖੋ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਵੇਖੋ।[Web]

ਤਸਵੀਰਾਂ