ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1595 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਡਾਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੋਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਲਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਰੱਖਣ।

1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੋਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੇਲ੍ਹੀ, ਭਾਵ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਊਨੀ ਡੋਰੀ, ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਮੰਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰ ਲਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਦਮ ਐਲਾਨ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਰਤਣਗੇ।[EoS][EoS][EoS]

1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਵ ਕਾਲ-ਰਹਿਤ ਦਾ ਤਖ਼ਤ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ਰਿਆਦਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਭੇਟਾ ਵਜੋਂ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਿੱਖ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦੋ ਧੁਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ, ਕਈ ਸੌ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।[EoS][EoS]

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸੋਮੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 1617 ਅਤੇ 1619 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਬਵੰਜਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ 'ਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦਿਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸੁਖਾਵੇਂ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਮੁੜ ਬਣਵਾਈ। ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ।[EoS][EoS][EoS]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਵਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਦਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜੇ: ਸਤੰਬਰ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1621 ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਕੰਢੇ ਰੁਹੇਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋ ਵਾਰ, 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1634 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲਹਿਰੇ ਵਿਖੇ, 26-27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1635 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਅਤੇ ਫਗਵਾੜੇ ਵਿਖੇ। ਫ਼ੌਜਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਸਥਾਨਕ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਹਾਕਾ ਬਿਤਾਇਆ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤਰ ਉਸਤਾਦ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ; ਕਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰਿਹਾ ਪਠਾਣ ਜਰਨੈਲ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।[EoS][Grewal]

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਅਤੇ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ, ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1644 ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਰਚਿਆ।[EoS][EoS]