ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ

ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਦਾ ਜਨਮ 1595 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਗੱਦੀ ਬਣਾਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੱਲੋਂ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਹੇ, 1630 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ 1644 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।

ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਵੀ ਹੈ: ਪੰਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਇੱਕ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਗਵਾਹ। ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸਿੱਧੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ: ਅਜਿਹੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਸੇਵਕ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਘੱਟ ਪੱਕੇ ਹਨ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਬਵੰਜਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਿਖਤ ਜੋ 1718 ਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਨ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ →

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ

ਜਹਾਂਗੀਰ

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1605 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਮੌਜੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜ ਦਰਬਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਬੰਧ ਵਧੇਰੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ 1620 ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਸੀ, 29 ਜਨਵਰੀ 1622 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਖ਼ੁਰਮ, ਭਾਵ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉੱਚੇ ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਸੀ।[EoS][EoS][Gupta]

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ 1628 ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਯਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 1630 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੇ ਚੰਗਿਆੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ, ਇੱਕ ਹਕੀਮ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, 1628 ਤੋਂ 1633 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜਦਾਰ, ਲੱਲਾ ਬੇਗ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਰਗੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਭੇਜੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।[Src][EoS][EoS]

ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ

ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅਧੂਰਾ ਕਾਬੂ ਸੀ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਰਾਜਾ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ, ਅਤੇ 1055 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੌਖੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।[Src][EoS]

ਵਿਖਾਓ

ਬਚਪਨ ਅਤੇ 1606 ਦਾ ਸੰਕਟ

1595-1606

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜੂਨ 1595 (ਹਾੜ ਵਦੀ 7, 1652 ਬਿਕਰਮੀ) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਵਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਈਰਖਾਲੂ ਤਾਏ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਕੋਬਰਾ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਾਏ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਸਿਖਾਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 15 ਫ਼ਰਵਰੀ 1605 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਹਾਂ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਅਜੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਮਈ 1606ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਆਦੇਸ਼

ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ, ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਇਹ 1606 ਬਾਰੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਹੀ ਗੱਲ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 25 ਮਈ 1606 ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਤਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਾ ਮੁਕਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[Macauliffe]

ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ

1606-ਲਗਭਗ 1610

ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 24 ਜੂਨ 1606 ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 52 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਵਾਨ ਰੱਖੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਬੀਰ ਰਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫਿਰ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਘੰਟਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠਦੇ ਸਨ।

ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੈੜ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਲਵੰਡ ਤੇ ਸੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਬਾਹਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਮਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][Src][DB]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ24 ਜੂਨ 1606ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ

ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਆਮ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਸਮ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਦਵੀ ਦੇ ਆਮ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਯੋਧੇ ਦਾ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਦਵੀ ਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਵੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਿਆ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਵਚ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛੱਤ ਹੇਠ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਹੋਣਗੇ: ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਦੇਗ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਗ਼।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਦਬਿਸਤਾਨ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਮਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਲਵਾਰ ਪਹਿਨੀ। ਇਹ ਢੰਗ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਨੇੜਲੀ ਹਮਾਇਤ ਹੈ, ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਗੱਦੀ ਅਤੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਵਿੱਚ ਰਸਮ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਹ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਗ ਤੇ ਤੇਗ਼ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ1606 ਤੋਂ

ਢੰਗ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ

ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਘੋੜੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਦਲ ਅਪਣਾਇਆ।

ਨੋਟ: ਦਬਿਸਤਾਨ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਸ ਛਕਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਦਬਿਸਤਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਤਲਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਸੇਵਕ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। (p. 15)[Src]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ 12 ਜੂਨ 1606 ਦਾ ਇੱਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਮੰਗੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ 52 ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਦਲ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਜੂਨ 1606ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਥ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਆਪ ਰੱਖਿਆ। ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਥ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰਜ ਨਿਪਟਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਇੱਥੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਇਮਾਰਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਅਖਵਾਈ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਇੰਦਰਾਜ ਇੱਕੋ ਬਿਕਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ (3 ਜੂਨ ਅਤੇ 15 ਜੂਨ), ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਚਾਨਣਾ ਪੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਬਿਲਾਸ 'ਤੇ ਵੀ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗੱਦੀ ਸੰਭਵ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ 1606 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹਾੜ ਵਦੀ 5, 1663 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ 15 ਜੂਨ 1606 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਉਸੇ ਘਟਨਾ ਲਈ ਹਾੜ 5, 1663 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ 3 ਜੂਨ 1606 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਹ ਇਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹਾੜ ਦੇ ਚਾਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਮੀ, 1663 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤਲਾਹੌਰ

ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਘੋੜੇ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਦੋ ਘੋੜੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਧਰ ਚੁੱਕੇ ਡਾਕੂ ਸਨ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਗੁਲਬਾਗ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਘੋੜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਵਜੋਂ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਇਹ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੋਹ ਲਏ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਘੋੜਾ ਘਾਹ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਤਬਲ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜੋਤਸ਼ੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਹ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਥਾ ਹੈ, ਦਰਜ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (1)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਦੋ ਭੇਸਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਗਵਾਲੀਅਰ

1609 ਅਤੇ 1620 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਭੇਜਿਆ। ਇੰਨੀ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਜੋਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ, ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। 1613 ਅਤੇ 1621 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਕੈਦ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚੇ ਰੁਤਬੇ ਵਾਲੇ ਕੈਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਦਬਿਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸੰਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਸਨ।[Src][EoS][EoS][Gupta][EoS]

ਵਿਵਾਦਤਤਾਰੀਖ਼ਾਂ 1609 ਤੋਂ 1620 ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨਗਵਾਲੀਅਰ

ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਸੀ?

ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ।

ਨੋਟ: ਇਹ ਸੂਚੀ ਹੀ ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਹੈ: ਦਬਿਸਤਾਨ ਹੀ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਲੇਖਕ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਦੋਂ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕੋਈ ਸ਼ਾਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (5)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਦਬਿਸਤਾਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਮਕੀਨ ਭੋਜਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ; ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠਹਿਰਾਅ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਛੋਟਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। (p. 15)[Src]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਤਭੇਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ 1617-1619 ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ 1617-19 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹੀ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੁਝ ਸਮਾਂ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਵੀ 1617-1619 ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ 1609 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1620 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1614 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (pp. 160-162)[Gupta]

ਵਿਵਾਦਤਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ

ਰਿਹਾਈ ਕਿਸ ਨੇ ਕਰਵਾਈ

ਦਬਿਸਤਾਨ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਜਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਦਬਿਸਤਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। (p. 15)[Src]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਹਾਈ ਵਿੱਚ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਹ ਵਿਚੋਲੇ ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਸੰਭਵ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ 1620 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Gupta]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਗਵਾਲੀਅਰ

ਬਵੰਜਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਤਣੀਆਂ ਫੜੀ 52 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਕਮੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 52 ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਕੈਦ ਸਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਕੈਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਫੜ ਸਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 52 ਤਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਹਰ ਬੰਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਤਣੀ ਫੜੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ, ਭਾਵ ਉਦਾਰ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ, ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਚੋਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਾਮਨ ਬਣਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਕਟਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦੀਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਦਬਿਸਤਾਨ, ਜੋ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ, ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਹਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਹੋਣ। 52 ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਜੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ 52 ਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੋਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਬਾਕੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ, 52 ਕੈਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੱਲਾ ਫੜਦੇ ਹਨ।[Macauliffe]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਿੰਡੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ, ਜੋ ਕਿਤੇ ਸੀਮਤ ਗੱਲ ਹੈ।[Gupta]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਲਾਹੌਰ

ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅੰਤ

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟਿਆ।

ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋਸਤਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਲੂਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੰਦੂ ਨੇ ਕਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉੱਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪੁਆਈ ਸੀ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹੋ ਗੱਲ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹਿੰਸਕ ਹੋਇਆ।[EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ1620ਕਸ਼ਮੀਰ

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੰਧ ਸੁਧਰਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਏ।

ਨੋਟ: ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘਾਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਇਸੇ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ 1620 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਬਾਰਾਮੂਲਾ, ਉੜੀ ਅਤੇ ਪੁਣਛ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS]
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਦਬਿਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।[Src]

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਾਲ

1620 ਦਾ ਦਹਾਕਾ-1633

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 1613 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, 1615 ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਅਤੇ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਮਾਤਾ ਮਹਾਂ ਦੇਵੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 1617 ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 1621 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। 1619 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਮਹਾਂ ਦੇਵੀ ਜੀ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1626 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ, ਨਾਨਕਮਤਾ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਾਠਾ ਸੰਤ ਸਮਰਥ ਰਾਮਦਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨਵੰਬਰ 1631 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਮੋਦਰੀ ਜੀ ਉਸੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ (ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ 13 ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ) ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ 25 ਅਗਸਤ 1636 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

ਵਿਵਾਦਤ1621 ਜਾਂ ਲਗਭਗ 1629ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ (ਰੁਹੇਲਾ)

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਰੁਹੇਲਾ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਉੱਜੜੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਮਸੀਤ (ਗੁਰੂ ਕੀ ਮਸੀਤ) ਇਮਾਰਤ ਵਜੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹੀ ਕੋਈ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤ 1621 ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ 1621 ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈਆਂ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਥਾਂ ਚੰਦੂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ ਝੜਪਾਂ 28 ਸਤੰਬਰ ਅਤੇ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1621 ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਬਣਵਾਈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ 1629 ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਤ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1587 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਰੁਹੇਲਾ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ1628ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ

ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਇੱਕ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਮੋਹਨ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਖੇਡ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਦਾਈ ਦੇਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੰਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਏ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਢਕੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੌਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦਾਈ ਦੇਣੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਹਾਈ, ਅਤੇ ਲੜਕਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਕਰਾਮਾਤ ਕਰਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਹੈ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਲ 'ਤੇ ਲਾ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਕੌਲਸਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ, ਸਿਰ ਹੇਠ ਸੋਟੀ ਰੱਖ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਅਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ 1628 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਨਾਂ ਦਾ ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਬੁਰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਹ ਕਰਾਮਾਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸਾਖੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (1)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਤਾਰੀਖ਼, ਝਿੜਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬੁਰਜ ਸਮੇਤ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਖੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

1630 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ

1634-1635

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਚਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਹਿਰਾਜ ਨੇੜੇ ਲਹਿਰਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਅਤੇ ਫਗਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੜੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਫਗਵਾੜੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਸਟੀਕ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਤੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਰਵੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਵਰ ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਖ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।[Src][EoS][EoS][EoS]

ਵਿਵਾਦਤ14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1634, ਜਾਂ 1629ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਉੱਡੇ ਹੋਏ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਈ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਆਮ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫੇਰੀ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨਪਸੰਦ ਬਾਜ਼ ਉੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਦਬਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਭੇਜੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਮਾਲ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਇਹ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਧਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਮਿਲੇ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਲੜਾਈ ਆਪ ਲਗਭਗ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1629 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਬਾਜ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ ਤੋਂ ਵਿਸਾਖ 17, 1691 ਬਿਕਰਮੀ, ਜਾਂ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1634 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਇਹ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। (p. 16)[Src]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਉਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1629 ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਹ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ, ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਮਤਾਈ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ16 ਦਸੰਬਰ 1634ਲਹਿਰਾ, ਮਹਿਰਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ

ਮਹਿਰਾਜ ਨੇੜੇ ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਲੱਲਾ ਬੇਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਡਰੋਲੀ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਲੱਲਾ ਬੇਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਹਿਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਇਆ। ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੱਲਾ ਬੇਗ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁਰਜ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਉਹ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਯੋਧੇ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਥਾਣੇ ਦੇ ਜੋਗੀ ਕਾਲੂ ਨਾਥ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਇਆ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਗੁਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਜਮੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਤਾਰੀਖ਼, ਲੱਲਾ ਬੇਗ, ਟੋਭੇ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਇਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਨ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਥਾਣੇ ਦੇ ਕਾਲੂ ਨਾਥ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਲੱਲਾ ਬੇਗ ਦਾ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ26-28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1635ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ)

ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪਠਾਣ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੇ ਬਾਜ਼ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਨਾਥ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। 1635 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਸੈਨ ਨਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਹਣਾ ਘੋੜਾ, ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼, ਕੀਮਤੀ ਚੋਗਾ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਬਾਜ਼ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਈ ਅਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਤੋਹਫ਼ੇ ਆਪ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।

ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗਏ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਏ। ਪਾਜ ਖੁੱਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਢਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ।

ਦਬਿਸਤਾਨ ਸਾਧ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਜਿਹੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਢੰਗ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਦਾ ਵਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ, ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦਬਿਸਤਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਝਗੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਇਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਬਦੇਹਰਾ ਅਤੇ ਪੈਂਦਾ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। (p. 16)[Src]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਬਾਜ਼ ਦਾ ਝਗੜਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੀ 26 ਤੋਂ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1635 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਝੜਪ ਲਈ 26-27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1635 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ।[EoS]

ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ

1635-1644

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਖ਼ਰੀ ਨੌਂ ਸਾਲ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1634 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬੀੜ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਰੂ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰਿ ਜੀ, ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਬਾਹਰਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਸਤਬਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੌ ਘੋੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਸੱਠ ਤੋਪਚੀ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਹੋਰ ਕਿੱਤੇ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਭੱਜੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ 1053 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।[Src][EoS][EoS][EoS][EoS]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ1635ਕੀਰਤਪੁਰ

ਕੀਰਤਪੁਰ ਵੱਲ

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਫਗਵਾੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਸਾਏ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ (ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਜਾਂ ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ) ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਦਬਿਸਤਾਨ ਫਗਵਾੜੇ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਾ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। (p. 16)[Src]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਸਬਾ 1 ਮਈ 1626 ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਉਹੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਰਾਜਾ ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਨੇ ਦਾਨ ਕੀਤੀ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤਕੀਰਤਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ

ਭੈਰੋ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨੱਕ

ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਨੱਕ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦਬਿਸਤਾਨ ਇਹ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਭੈਰੋ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਨੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੈਰੋ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

ਭੈਰੋ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵੀ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਮੂਰਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਜਾਂ ਹਮਲਾਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸਾਖੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਆਪ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (1)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਇਹ ਭੈਰੋ, ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। (pp. 16-17)[Src]

ਵਿਵਾਦਤ1638ਕੀਰਤਪੁਰ

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ

ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਕਰਾਮਾਤ 'ਤੇ ਝਿੜਕ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਉਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ। ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ 15 ਮਾਰਚ 1638 (ਚੇਤ ਸੁਦੀ 10, 1695 ਬਿਕਰਮੀ) ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਦਬਿਸਤਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਘੋੜਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾਜੀਓ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਾਬਾਜੀਓ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਬਾਬਾਜੀਓ ਲਾੜੇ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰ ਅਣਵਿਆਹੀ ਘਰ ਪਰਤ ਗਈ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਥਾਪਿਆ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਮੇਂ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਜੀ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਵੇ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦੰਤ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਇਹ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਲਾੜੇ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। (pp. 20-21)[Src]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ1635 ਤੋਂਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ)

ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਮੂਲ ਬੀੜ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਰੂ ਬਣ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਧੀਰਮੱਲੀਆ ਧੜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਧੜੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰਿਹਾ, ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਉਹੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀ ਬਣਿਆ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੋਥੀ ਸਮੇਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰਿਹਾ।[Mann]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ3 ਮਾਰਚ 1644ਕੀਰਤਪੁਰ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਚੋਣ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਪੈਰੋਕਾਰ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦਬਿਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਰਾਹ ਕੈਵਾਨ ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਚਿਖਾ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਟਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਾਜਾਰਾਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਸੇਵਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਿਆ, ਕੁਝ ਕਦਮ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਰਿਆ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਜੱਟ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਹੀ ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾਜੀਓ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ 'ਤੇ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਿਠਾਇਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ 1055 ਹਿਜਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ 1054 ਦੀ ਭੁੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਜਰੀ ਤੇ ਬਿਕਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਉਸ ਸੋਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਪੁੱਤਰ ਕਹਿਣਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਇਹ 3 ਮੁਹੱਰਮ ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ, ਚਿਖਾ, ਰਾਜਾਰਾਮ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਾਲ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਕੇ 1054 ਹਿਜਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। (pp. 19-21)[Src]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਚੇਤ ਸੁਦੀ 5, 1701 ਬਿਕਰਮੀ, ਜਾਂ 3 ਮਾਰਚ 1644, ਅਤੇ ਪਤਾਲਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਕਿਨਾਰੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ 1695 ਬਿਕਰਮੀ, ਜਾਂ 1638, ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 8 ਮਾਰਚ 1644 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਤਸਵੀਰਾਂ

ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਪੁਰਖੂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Purkhu of Kangra, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Kapany Collection (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਸੂਬਾਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1600 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਅੱਧ ਹੈ, ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ। ਕਾਮਨਜ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
Unknown, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅੱਧ. Seattle Art Museum, 44.44 (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਲਗਭਗ 1700 ਦੀ, ਜੰਮੂ ਦੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਤੋਂ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਟਾਕਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, ਲਗਭਗ 1700. Archer Collection, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਿਆ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਾਹਿਬ, 2017 ਦੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਤਸਵੀਰ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ 52 ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ।
Kshitiz Sikka, 2017.CC BY-SA 4.0. ਸਰੋਤ
ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ, ਜੋ ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਤਖ਼ਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਹੈ।
Sri Guru Hargobind Ji, 17ਵੀਂ ਸਦੀ. ਤਖ਼ਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਫਲ 'ਤੇ ਬਣੀ ਮੂਰਤ, ਜੋ ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨਿਹੰਗ ਦਲ ਕੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ. ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨਿਹੰਗ ਦਲ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ

ਸਰੋਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ

ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੱਧ; ਲੇਖਕ ਨੇ 1053 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ
ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਇਕੱਲਾ ਸਰੋਤ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਰ ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹੁਣ ਇਹ ਰਚਨਾ ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਰਦਸਤਾਨੀ ਦੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇੱਥੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਹਿਜਰੀ ਸਾਲ ਠੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਦੱਸੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੁਣ ਘੱਟ ਹੀ ਕੋਈ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਪਤਾ ਇਸ ਅੰਕੜੇ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।[Src][EoS][Gupta]
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ 1636ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਵਾਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ।[EoS][EoS]
ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ1718 ਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ; ਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਬ੍ਰਜ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਨ ਬਿਰਤਾਂਤ। ਇਹ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ 1718 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।[EoS][Mann]
ਭੱਟ ਵਹੀਆਂਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ, ਤਾਰੀਖ਼ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਭੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਹੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ।[EoS][EoS][EoS]
ਮੈਕਾਲਿਫ਼, The Sikh Religion, ਜਿਲਦ 41909ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਘੜੇ ਹੋਏ ਸੰਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਮੁੜ-ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। ਇਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ।[Macauliffe]
ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼20ਵੀਂ ਸਦੀਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਭੇਦ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗਵਾਲੀਅਰ ਨੂੰ 1617-19 ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ 1609 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1620 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਕੋਲ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।[EoS][EoS][Gupta]

ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥ

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ
ਇੱਕ ਨੇੜਲਾ ਸਰੋਤ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹੈ।
ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ
ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਾਦਤ
ਸਰੋਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ।

ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ

"ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ". ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ. https://sikh-history.co.uk/pa/lives/guru-hargobind/