ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ
ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿੱਥੇ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਹੱਦ ਨਹੀਂ।
- ਬਾਨੀ:
- ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਕਪੂਰਥਲਾ, 1777 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਝੇ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਹਾਲੀ, ਜੰਡਿਆਲਾ ਅਤੇ ਵੈਰੋਵਾਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ।
ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਆਹਲੂ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ 1748 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ 1948 ਤੱਕ ਕਪੂਰਥਲੇ 'ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਜਲੰਧਰ, 1759 ਤੋਂ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੌਲੀ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਰਤਗੜ੍ਹ, ਛੱਤ ਅਤੇ ਬਨੂੜ।
ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫ਼ੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਿੰਘਪੁਰਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1748 ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਅਗਵਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲੈ ਲਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਈਆਂ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਨਾਰਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਜਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਗੂ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹੈ।
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਛਲੌਂਦੀ, ਕਰਨਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਲੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਗਾਧਰੀ ਤੱਕ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਪੱਟੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਲਾਕੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਨ।
ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਿਸਲ ਨੇ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਧਾਵੇ ਕੀਤੇ। 1783 ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਕਲਸੀਆ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ 1948 ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ। ਨਕਸ਼ੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾਲ 'ਤੇ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਛਲੌਂਦੀ ਦੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[EoS][EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਅੰਬਾਲਾ, 1764 ਤੋਂ ਬਾਅਦ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਸਾਹਨੇਵਾਲ, ਦੋਰਾਹਾ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਅਤੇ ਅਮਲੋਹ, ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ।
ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚੁੱਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਯਾਨੀ ਝੰਡੇ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਖਵੀਂ ਫ਼ੌਜ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਅੰਬਾਲਾ 1823 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਹੁਕਮਰਾਨ ਦਇਆ ਕੌਰ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ 'ਤੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚਲਾ ਗਿਆ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ); ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਪੁਰ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਅਜੋਕੇ ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਪੁਰ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ, ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ।
ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਜਥਾ ਨਵੰਬਰ 1757 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਨਿਹੰਗ ਸਨ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ 1764 ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1773 ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਮਿਸਲ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ 1809 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਰਾਹੋਂ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੇਬਾ ਦੇ ਸਮੇਂ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਉੱਪਰਲਾ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅੰਬਾਲਾ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੋਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਧਰਮਕੋਟ ਅਤੇ ਤਿਹਾੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਇਹ ਨਾਂ ਬਾਨੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਡੱਲੇਵਾਲ ਤੋਂ ਪਿਆ, ਜੋ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਉੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। 1759 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੇਬਾ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਫੈਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ। 1807 ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਈਆਂ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਬੁੱਧਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇਸੂ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਥਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜੇਹਲਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਰੋਹਤਾਸ ਤੱਕ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਰਸੂਲਨਗਰ, ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ, ਸਾਹੀਵਾਲ, ਈਸਾ ਖ਼ੇਲ ਅਤੇ ਝੰਗ ਵੀ ਲੈ ਲਏ।
ਇਹ ਨਾਂ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟਿਕਾਣਾ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਆਲੇ ਕੰਧ ਬਣਵਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਿਸਲ ਬਣਾਇਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, 1790 ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਪੰਜਵੜ ਦੇ ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਜਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭੂਮਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ; ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਲ ਅਤੇ ਗਿੱਲਵਾਲੀ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਲਤਾਨ, ਝੰਗ, ਖ਼ੁਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਚਿਨਿਓਟ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮਿਸਲ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਦੇ ਪੌਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1772 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਵੱਡੀ ਤੋਪ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ 1765 ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ 1802 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ 1810 ਤੱਕ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।[EoS][EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਜੈ ਸਿੰਘ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਸੋਹੀਆਂ, ਫਿਰ ਬਟਾਲਾ, ਫਿਰ ਮੁਕੇਰੀਆਂ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਅਜੋਕੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਇਲਾਕਾ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ। ਕਾਂਗੜਾ, ਨੂਰਪੁਰ, ਦਾਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਸੀਬਾ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਖ਼ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਾਹਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਕਾਰਨ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 1793 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਵਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੂੰਹ, ਸਦਾ ਕੌਰ ਕੋਲ ਆ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਈਆਂ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਚੂਨੀਆਂ; ਰਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹੜਵਾਲ
- ਇਲਾਕਾ:
- ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਨੱਕਾ ਇਲਾਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੂਨੀਆਂ, ਕਸੂਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ, ਸ਼ਰਕਪੁਰ ਅਤੇ ਗੁਗੇਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਇਹ ਨਾਂ ਨੱਕਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਲੰਘਦੀ ਸੀ। ਮਿਸਲ ਰਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 2,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 1807 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ।[EoS]
- ਬਾਨੀ:
- ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਬਟਾਲਾ, 1787 ਤੋਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ।
- ਇਲਾਕਾ:
- ਬਿਆਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ: ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ ਬਟਾਲਾ, ਕਲਾਨੌਰ, ਦੀਨਾਨਗਰ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ ਉੜਮੁੜ ਟਾਂਡਾ, ਮਿਆਣੀ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਦੀਵਾਲਾ। ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਖ਼ਰਾਜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। 1770 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਇਹ 1776 ਅਤੇ 1778 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ 1783 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਤੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1808 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਲੈ ਲਏ।[EoS][EoS][Web]
- ਬਾਨੀ:
- ਫੂਲ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਸਾਇਆ।
- ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ:
- ਪਟਿਆਲਾ, 1763 ਤੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ। ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਫੂਲਕੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਟਿਕਾਣੇ ਸਨ।
- ਇਲਾਕਾ:
- ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ: ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ ਅਤੇ ਕੋਟ ਕਪੂਰਾ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ।
ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਮਿਸਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਾਕੀ ਗਿਆਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢ ਮਹਿਰਾਜ ਦੇ ਫੂਲ ਤੋਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਅਸੀਸ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ 1809 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ। 1948 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ। ਨਾਭੇ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰਲੇਵਾਂ ਮੰਨ ਲਿਆ।[EoS]
ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ
"ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ". ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ. https://sikh-history.co.uk/pa/misls/