ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ

ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਦਾ ਅਸਥਾਨ, ਦੋਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਰਵਾਨਗੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[McLeod][EoS]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਰਫ਼ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਰਫ਼ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਦੋਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[McLeod][Singh]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਲੀਮ ਸ਼ਾਹ ਪਠਾਣ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਪੁਰਾਤਨ ਦੀ ਹਾਥੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।[McLeod][Singh]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੀ-40 ਇੱਕ ਅਣਨਾਮੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।[McLeod][EoS][Singh][(tr.)]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਸੁੱਕੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਹਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸਮੇਤ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪਿਛਲੇਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੋਰਖਮਤਾ ਸੀ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਪਰ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।[McLeod][EoS][Singh]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[McLeod][Singh]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਪਰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਧਾਰਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।[McLeod][EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਜਾਂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਬਾਰੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੀਆਂ ਸੰਖੇਪ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੀ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪਿਛਲੇਰਾ ਵਾਧਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[EoS][Singh][McLeod]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਹਾਜੀਪੁਰ ਪਟਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਸਾਲਸ ਰਾਇ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਿਸ਼ੰਭਰਪੁਰ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਉਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[McLeod][Singh][EoS]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਹਾਜੀਪੁਰ ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਂ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇੱਥੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇਰਾ ਵਾਧਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।[McLeod]

ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਲੇ ਕਉਰੂ ਜਾਂ ਕਵਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਸਾਮ ਦੇ ਕਾਮਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਹਾਟੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਸਬੂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਸੀ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[McLeod][Singh][EoS]

ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸਿਲਹਟ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਥਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।[Singh][McLeod]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਹੱਦ, ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਤੀਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[McLeod][Singh]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪਰਤਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਪਸੀ ਦੂਜੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਭਾਵੁਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਮੋੜ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[McLeod][EoS]

ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਸ਼ੇਖ਼ ਇਬਰਾਹੀਮ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਸਮੇਤ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਮਿਲਣੀ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਕਲਪਿਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[McLeod][EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੋੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[McLeod]

ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਤ ਨਾਂ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਲੁੱਟ ਦੀ ਮਿਤੀ 1520 ਅਤੇ 1521 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[McLeod][EoS][EoS]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ 1412 ਦਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੇ ਸਨ।[McLeod][EoS][Src]

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਵਾਲੀ, ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਉੱਤਰੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[Src][McLeod][EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ-ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਠਹਿਰਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।[EoS][Singh]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨਾਂ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਦੇ ਲਿਥੋ ਛਾਪੇ ਵਿੱਚ ਸੀਲੋਨ ਤੋਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੱਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।[McLeod][Singh]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।[EoS][Singh]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਭਰਥਰੀ ਸਮੇਤ ਨਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਤੀਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[McLeod][Singh]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਰਬਦਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਵਿੰਧਿਆ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਨਰਮਦਾਪੁਰਮ 'ਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਸ਼ੰਗਾਬਾਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਦੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[McLeod][Singh]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੂਚੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।[EoS]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਵੱਲ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਤੀਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[McLeod][Singh]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਸਿੰਘਲਾਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਬੀ-40 ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਆਦਮ ਦੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਦੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਿੰਦੂ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।[McLeod][(tr.)][EoS][Singh][Singh][Singh]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਸੋਰਠ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।[McLeod][EoS]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਨਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇਰੀ ਅਤੇ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[McLeod][EoS]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਥਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਕਲਿਓਡ ਪਿਛਲੇਰੀ ਅਤੇ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।[McLeod][EoS]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਇੱਥੇ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਕੋਲ ਮੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1515 ਵਿੱਚ। ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਰਤਾਉਂਦੀ ਹੈ।[McLeod]

ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਰੰਭ ਦਾ ਅਸਥਾਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[Singh]

ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਖਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਮੇਤ। ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।[Singh]

ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪੰਡਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੀ-40 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਹੈ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਿੰਦੂ ਵਾਦੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ 'ਤੇ ਹੈ।[McLeod][(tr.)][Singh]

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਪੁਰਾਤਨ, ਬੀ-40 ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਬਤ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹੈ, ਪਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ।[Src][McLeod][(tr.)][Singh][EoS]

ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ। ਬਿੰਦੂ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਲੇਹ 'ਤੇ ਹੈ।[Singh]

ਪੁਰਾਤਨ ਇਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਪੰਜਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੂਜੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਆਧੁਨਿਕ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਚਲਾ ਨਾਥਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਪਛਾਣ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ।[McLeod][McLeod]

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪੂਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ, ਬੀ-40 ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਮੇਰ ਤੋਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਟਿਕਾਣਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।[Src][McLeod][EoS][EoS]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਇਸ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਚਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਮੇਲੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[Src][McLeod][EoS]

ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹੀਂ ਮੱਕੇ ਵੱਲ ਗਏ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।[McLeod][Singh]

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਪੁਰਾਤਨ, ਬੀ-40 ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿਹਰਬਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਾਹਲੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।[Src][McLeod][(tr.)][EoS][Grewal][Singh]

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਥਾ ਦੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਲੇ ਵਾਲੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਕਾਬੇ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੱਥੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਕੇ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਅਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਫੇਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ।[Src][McLeod][EoS]

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਡੇਰੇ ਅਤੇ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੀ-40 ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਚੁੱਪ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ 1918 ਤੋਂ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਟ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।[Src][McLeod][(tr.)][EoS][Singh][Singh]

ਪਿਛਲੇਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][McLeod][Singh]

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਪਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂ ਵਾਲੇ ਬਸਤਰ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਯਾਤਰਾ ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ, ਪੋਖੋ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਮੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।[Src][McLeod][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੰਦਪੁਰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਤੀ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 1, 1762 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।[Src][EoS]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛਲੇ ਦਸਤੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਬਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ।[Src][EoS]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਈ ਨਦੀ, ਗੁਆਚੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ।[Src][EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਘਰ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਬਿੰਦੂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ।[EoS]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਤਰ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।[Src][EoS][EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਵਜੋਂ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਲੈ ਗਏ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੰਖੇਪ ਹੈ।[EoS][Macauliffe]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਜੇ ਭੇਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਬਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ।[EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਲਕੀ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋੜਾ ਲਿਆ। ਬਿੰਦੂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਾਲਕੀ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪਠਾਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲਿਆ। ਬਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਰਾਏਕੋਟ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ।[EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਜਟਪੁਰੇ ਨੂੰ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਲੀ।[EoS][Macauliffe]

ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਨੇ ਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਪੱਤਰ ਆਪ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਾਂਗੜ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਬਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ।[EoS][EoS][Src]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਇੱਕ ਢਾਬ ਕੰਢੇ ਡੇਰੇ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਜਾਂ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜੰਗ ਦੀ ਮਿਤੀ 29 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਪਹਿਲੀ ਮਾਘ ਨੂੰ, ਲਗਭਗ 14 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ।[Src][EoS][EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਠਹਿਰਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਈਟ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਇਸ ਠਹਿਰਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।[EoS][EoS][Macauliffe]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਕੂਚਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਲੱਖੀ ਤਲਾਓ ਕੋਲ ਡੇਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕੂਚ ਵਿੱਚ ਡੱਲਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।[EoS][Macauliffe]

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨੌਹਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਨੋਹਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ।[Macauliffe]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਥੇ ਗੋਬਿੰਦ ਘਾਟ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਸ ਫੇਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨਰਾਇਣਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਦੂਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਦੂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਨਰਾਇਣਾ 'ਤੇ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।[Macauliffe]

ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1707 ਦੇ ਪੱਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[Src][EoS][EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਸ਼ਕਰ ਆਮੇਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਧੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਸਿਰਫ਼ ਕੂਚ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਲਸ਼ਕਰ 11 ਅਤੇ 14 ਜੂਨ 1708 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਪਤੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ।[EoS][Macauliffe]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਗਸਤ 1708 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਤੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲੀ।[Src][EoS][EoS][EoS]

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੂਨ 1665 ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।[EoS][EoS]

ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਸਮੇਤ ਨਾਂ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ।[EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕੋਲ ਫੇਰੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਇੱਥੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ 8 ਨਵੰਬਰ 1665 ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪਹੁੰਚਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[EoS][EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੱਡਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ ਪੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਮੁੰਗੇਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ। ਢਾਕਾ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ 1667-68 ਵਿੱਚ ਮਸੰਦ ਬੁਲਾਕੀ ਦਾਸ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ, ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ ਪੱਤਰ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਿਲਦੇ ਪੱਤਰ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਰੀ ਨਾਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਿਲਦੇ ਪੱਤਰ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਰੀ ਨਾਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ 1668 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਧੁਬਰੀ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਦਕਿ ਧੁਬਰੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਫੇਰੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਮਾਰਚ 1670 ਦਾ ਆਰੰਭ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।[EoS][EoS][EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਠਹਿਰਾਅ ਇੱਥੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।[EoS][EoS]

ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜ 20 ਜੂਨ 1670 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਖੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।[EoS]