ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਸਾਹਿਬ

ਇਤਿਹਾਸ

1. ਗੋਰਖਮਤਾ

   ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਥਾਂ ਸਿੱਧ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਗੋਰਖਮਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਇਕਾਂਤ ਅਸਥਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕ ਘੱਟ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।[EoS][Singh]

2. ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 1515

   ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਫੇਰੀ

   ਇਸ ਫੇਰੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਰ 1, ਪਉੜੀ 27 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

   ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਚਿਰੋਕਣੇ ਸੁੱਕੇ ਇੱਕ ਪਿੱਪਲ ਹੇਠ ਬੈਠੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੱਤੇ ਫੁੱਟ ਪਏ। ਇੱਕ ਠੰਢੀ ਰਾਤ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੱਸੀ। ਜੀ. ਐੱਸ. ਰੰਧੀਰ ਇਸ ਫੇਰੀ ਨੂੰ 1515 ਦੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਹਲੀ ਉਸ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।[Singh][Src][Macauliffe][Singh][Kohli][Randhir][EoS]

3. ਰੀਠਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

   ਨੇੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੀਠਾ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਲਈ ਕੌੜੇ ਰੀਠਿਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਫੇਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।[EoS][Singh]

4. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ

   ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ

   ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਇੱਥੇ ਟਿਕਾਣਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦਾ ਨਾਂ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇ ਕੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਵਜੋਂ ਲੰਘੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਪਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਖ ਫਿਰ ਹਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੰਧੀਰ ਇਹੀ ਕਥਾ ਵਧੇਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਰ ਜੋਗੀ ਸਦਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ।[EoS][Macauliffe][Randhir][Gill]

5. ਅੱਜ

   ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ

   ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਨਵਾਬ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੀ ਚਾਰ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਇਮਾਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਉਹਾ ਨਦੀ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਨਾਨਕ ਸਾਗਰ ਨਾਂ ਦਾ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਬਣਿਆ। ਕੋਹਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਸਨੀਕ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁੱਖ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][Kohli][Web]

ਤਸਵੀਰਾਂ