ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ

1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਨਮੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1635 ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਭਾਵ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਧਨੀ, ਰੱਖਿਆ।

4 ਫ਼ਰਵਰੀ 1633 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 1644 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਇੱਕ ਪੋਤਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਥਾਪ ਕੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਕਾਲੇ ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਉੱਥੇ ਇਕਾਂਤ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS]

1664 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਸੋਢੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਬਚਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖੀ, ਹਰ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਘਾਟ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਮਸਲੇ ਦੇ ਨਿਬੇੜੇ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਅਗਸਤ 1664 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਸੀ, ਨੇ ਬਕਾਲੇ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਤੋਂ ਖੋਹਿਆ ਸਾਮਾਨ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਭਾਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ।[EoS][EoS][EoS]

1665 ਵਿੱਚ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ; ਇਹੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ। ਲਗਭਗ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ, ਮਾਲਵਾ, ਦਿੱਲੀ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ। 1666 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਢਾਕਾ ਗਏ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਮੁਗ਼ਲ ਜਰਨੈਲ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 1670 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਮੁੜੇ ਅਤੇ 1672 ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਟਿਕੇ, ਫਿਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੱਟ ਪਿੰਡਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲ 'ਤੇ ਖੂਹ ਪੁੱਟੇ ਗਏ।[EoS][EoS][EoS]

ਲਗਭਗ 1669 ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਈ: ਨਵੇਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ 1669 ਦਾ ਹੁਕਮ, 1679 ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਜਜ਼ੀਆ ਕਰ ਦੀ ਮੁੜ ਵਸੂਲੀ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1675 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਮਦਦ ਲਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧਰਮ ਬਦਲ ਲੈਣ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਦਲ ਲੈਣਗੇ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਤੁਰੇ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਧਰਮ ਬਦਲਣ, ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ ਦੇਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਚੁਣੀ। ਸਾਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਾਲਿਆ ਗਿਆ। 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਕੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਸੰਭਾਲਿਆ: ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸੀਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਜੀ ਨੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਧੜ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸੂਲ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੀਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਜੰਞੂ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][Grewal]

ਬ੍ਰਜ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ ਸਰਲ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ 59 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ, ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੀਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਪੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਉਹ ਨਮੂਨਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਟਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]