ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਸਾਜਣਹਾਰ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਂਝੇ ਨਾਂ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਜਥੇਬੰਦੀ; ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ; 1705 ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਝੱਲਿਆ; ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ; ਅਤੇ 1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਂਦਿਆਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੜ੍ਹੋ →ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- 1661-12-22: ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੁਝ ਮੁੱਢਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਕੀਡਾਟਾ 'ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ, 1661 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ 1666 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।[WD][EoS]
- 1667-01-05: ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਲਈ 5 ਜਨਵਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਬਣਦੀ ਹੈ।[EoS]
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਸੰਬਰ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਕਿਰਪਾਲ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1672 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। 1675 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਪੰਜਾਬੀ, ਬ੍ਰਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।
1677 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨਾਲ ਅਤੇ 1684 ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ; ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਆਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ: ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਜਨਮ 1687), ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (1691), ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (1696) ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ (1699)।[EoS][EoS][EoS]
ਪਾਉਂਟਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਾਂ
1685 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਮੌਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੱਦਾ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਕੰਢੇ ਪਾਉਂਟਾ ਵਸਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਖਿਆ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਈਰਖਾ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ, 1688 ਦੀ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹੇ ਪਠਾਣ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਬਲ ਮਿਲਿਆ, 18 ਸਤੰਬਰ 1688 ਨੂੰ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1691 ਵਿੱਚ ਨਦੌਣ ਵਿਖੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਰੁੱਧ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜੇ। 1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਭੇਜੇ ਮੁਗ਼ਲ ਦਸਤਿਆਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ, ਅਤੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ।[EoS][EoS][EoS]
ਖ਼ਾਲਸਾ, 1699
30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੀਸ ਮੰਗਿਆ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖੱਤਰੀ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਟ, ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਧੋਬੀ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਝਿਊਰ ਅਤੇ ਬਿਦਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਈ, ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਦੋਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਿੰਘ, ਭਾਵ ਸ਼ੇਰ, ਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਸ ਰੱਖਣੇ, ਕਿਰਪਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ, ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ ਅਤੇ ਕੰਘਾ ਪਹਿਨਣਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ, ਤੰਬਾਕੂ, ਮਸੰਦਾਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਰੂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਸੀ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸਾ, ਭਾਵ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮੂਹ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਮਸੰਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰਹਿਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜ ਸੀਸਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕੀ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।[EoS][EoS][EoS][Src]
1705 ਤੋਂ 1706
ਮਈ 1705 ਤੋਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 5-6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਦੇ ਸਹੁੰ-ਬੱਧ ਵਾਅਦੇ ਮੰਨ ਕੇ ਨਗਰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਸਰਸਾ ਨਦੀ 'ਤੇ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜਥੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਖਿੰਡ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਜਾਏ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨੌਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ; ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਹੱਲੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਤੇ ਪੈਦਲ ਮਾਲਵਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਦੋ ਪਠਾਣ ਭਰਾਵਾਂ, ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਦੀਨਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ, ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ 'ਤੇ ਝੂਠੀ ਸਹੁੰ ਖਾਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।
ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਖਿਦਰਾਣੇ ਵਿਖੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। 1706 ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪਾਠ ਲਿਖਵਾਇਆ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]
ਨਾਂਦੇੜ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਫ਼ਰਵਰੀ 1707 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਜੁਲਾਈ 1707 ਵਿੱਚ ਆਗਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਰਿਹਾ। ਸਤੰਬਰ 1708 ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਪੱਸਵੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਦੋ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ। ਇਸ ਸਾਈਟ ਲਈ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦੇ ਪਾਠ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਆਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਪੰਥ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।[EoS][EoS][Src][EoS]
ਰਚਨਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸਵੱਯੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਬੀੜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਜੋੜੀ।[EoS][EoS]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ
1666 (ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਆਧੁਨਿਕ ਸਹਿਮਤੀ) ਬਨਾਮ 1661 (ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵਿਕੀਡਾਟਾ)। ਇਹ ਸਾਈਟ 1666 ਵਰਤਦੀ ਹੈ।[EoS][WD]
- ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭਗਤੀ-ਭਾਵੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹਨ; ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਈਟ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ।[EoS][(eds.)]
- 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ
'ਪੰਜ ਸੀਸਾਂ' ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਸਮਕਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Src][EoS]
ਤਸਵੀਰਾਂ
1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ 1800 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਦਾ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੰਵਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ।
Unknown, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅੱਧ. ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਲ ਇਮਾਰਤ (ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਪੁਰਖੂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Purkhu of Kangra, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Kapany Collection (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਜਾਪੁ ਦਾ ਆਰੰਭ। ਕਾਮਨਜ਼ 1695-1696 ਜਾਂ 1698 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਹੈ।
Unknown scribes (Commons credits Sri Guru Gobind Singh Ji), 1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ, ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ. ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਸ੍ਰੀ ਖਟ ਵਾਰੀ ਦਰਬਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਕਾਮਨਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਟਾ ਸਮਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Unknown, 18ਵੀਂ ਤੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ. ਸ੍ਰੀ ਖਟ ਵਾਰੀ ਦਰਬਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਸਿੰਧ. Public domain. ਸਰੋਤ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਚਿਪਕਾਏ ਦੋ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਜਾਂ 1700 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਹੈ। ਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਸ਼ਕਲ ਹੈ।
Unknown painter, 1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਜਾਂ 1700 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ, ਵਿਵਾਦਤ. ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਲਗਭਗ 1815 ਦੀ, ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਣਸੁੱਖ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
family workshop of Seu-Nainsukh of Guler, ਲਗਭਗ 1815. Samrai Collection, ਲੰਡਨ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
1800 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਗੁਲੇਰ-ਕਾਂਗੜਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਐਲਵੀਰਾ ਸਿੱਧੂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ 1699 ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ।
Gian Singh Naqqash, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰ ਜਾਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Public domain. ਸਰੋਤ
24 ਜੁਲਾਈ 1698 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ। ਤਾਰੀਖ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਹੈ।
Sri Guru Gobind Singh Ji and his scribe, 24 ਜੁਲਾਈ 1698. Public domain. ਸਰੋਤ
1699 (ਸੰਮਤ 1756) ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ, ਜੋ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਛਾਪਿਆ।
Sri Guru Gobind Singh Ji and his scribe, 1699. ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਮਰੀਕਾ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦਾ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 1679 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਹੈ। 1699 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਸਿੰਘ' ਅਤੇ 'ਖ਼ਾਲਸਾ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Unknown maker (attributed to Sri Guru Gobind Singh Ji), ਉੱਕਰੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ 1679. ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਜੋ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ 1930 ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। ਕਾਮਨਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਰਛਾ, ਬੰਦੂਕ, ਖੰਡਾ, ਸੈਫ਼, ਕਟਾਰ ਅਤੇ ਨਾਗਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Kahn Singh Nabha, 1930 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ. ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ. Public domain. ਸਰੋਤ
ਉਹ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ, ਜੋ 2000 ਵਿੱਚ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਵਿਖੇ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮਾਨ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1700 ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Unknown maker (attributed to Sri Guru Gobind Singh Ji), ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ। ਲਗਭਗ 1700. ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਟਨਾ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਤਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਾਰੀਖ਼ 1698 ਹੈ। ਮਾਨ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੋਥੀ 1698 ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਨਕਲ।
Unknown scribes (Commons credits Sri Guru Gobind Singh Ji), ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 1698. ਤਖ਼ਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ. Public domain. ਸਰੋਤ
1765 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਜੋ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਆਰਕਾਈਵ 'ਤੇ Patna Missal ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
Patna Missal (faction of Sikhs), 1765. Public domain. ਸਰੋਤ
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਕਲ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਅਵਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਪੱਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।
Unknown, ਦਾਅਵੇ ਅਨੁਸਾਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Public domain. ਸਰੋਤ
_of_the_Dasam_Granth.jpg)
_gifted_by_Guru_Gobind_Singh_to_a_Brahmin_named_Jawala_Das_of_the_Shiva_temple_of_Kapal_Mochan_near_Paonta,_dated_to_1679.jpg)
_gifted_by_Guru_Gobind_Singh_to_a_Brahmin_named_Bhadia_of_the_Naina_Devi_temple_near_Anandpur.jpg)
_of_the_Dasam_Granth,_traditionally_dated_to_1755_Bikrami_(1698_CE).jpg)
ਪਰਿਵਾਰ
ਪੂਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੇਖੋ →- ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ 1747. ਵਿਆਹ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1684। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।[EoS]ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ. ਵਿਆਹ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1700। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮਾਤਾ ਹਨ।[EoS]
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਥਾਪਿਆ। ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
4 ਬੱਚੇ ਪੂਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ
ਬਾਣੀ
- ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ: ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਣੋਕੋਊ ਭਇਓ ਮੁੰਡੀਆ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੋਊ ਜੋਗੀ ਭਇਓ ਕੋਊ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕੋਊ ਜਤੀ ਅਨੁਮਾਨਬੋ ॥ਕੋਈ ਸਿਰ ਮੁਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਕੋਈ ਜੋਗੀ, ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਜਤੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।· ਕਬਿੱਤ
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ: ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਇੱਕ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰੁ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋ ॥ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦੇ: ਮੈਂ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਾਂ।· ਸਵੱਈਆ