ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਨ। 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 1675 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜੇ, 1699 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ, 1705 ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਆਇਆ, ਅਤੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ।
ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਦੀ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵਿਤਾ, ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਫਿਰ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਕਸਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 1699 ਦੇ ਪੰਜ ਸੀਸਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1751 ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਰੋਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ 12 ਅਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 1658 ਤੋਂ 1707 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਨਿਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1669 ਅਤੇ 1679 ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਦਮ ਵੀ ਚੁੱਕੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਦੌਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ, ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1694 ਅਤੇ 13 ਜੁਲਾਈ 1696 ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।[EoS][EoS][EoS]
ਰਾਜਪੂਤ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਰਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਕਹਿਲੂਰ, ਜਾਂ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਕੋਲ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ, 1665 ਤੋਂ 1692 ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਖਿਝਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਇਹ ਝਗੜਾ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਰਮੌਰ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖ਼ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨਦੌਣ ਆਈ। ਗੱਠਜੋੜ ਛੇਤੀ ਬਦਲਦੇ ਸਨ: 1688 ਦਾ ਵੈਰੀ 1691 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]
20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1707 ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੇ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਆ ਕੇ 8 ਜੂਨ 1707 ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਜਊ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਭੇਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ।[EoS][Src][EoS]
ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ 10 ਦਸੰਬਰ 1710 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਣ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਆਮ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1712 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 1707 ਅਤੇ 1720 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਖ਼ਤ ਅੱਠ ਵਾਰ ਬਦਲਿਆ।[EoS][EoS][EoS]
1666-1675
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ, ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨਾਂ ਨਾਲ, 22 ਦਸੰਬਰ 1666, ਅਰਥਾਤ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 7, 1723 ਬਿਕਰਮੀ, ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਉਦੋਂ ਚੱਲਿਆ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ 1670 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਸੱਦਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਅਨੁਸਾਰ 13 ਸਤੰਬਰ 1670 ਨੂੰ ਲਖਨੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ, ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਬ੍ਰਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS]
ਜਨਮ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੋਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਿਕਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 7, 1723 ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਸਾਈਟ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ-ਪੰਨਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਲ, 1661, ਅਤੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਯਾਦ-ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਰਚ 1672 ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਸੋਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਕਲਪ 1671 ਹੈ।
ਨੋਟ: ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖੋ।
1675-1685
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਰਸਮੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਿਸਾਖੀ 1733 ਬਿਕਰਮੀ, 29 ਮਾਰਚ 1676, ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ।
ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1684 ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 1687 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 1691, 1696 ਅਤੇ 1699 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1700 ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਰਚਨਾ, ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 1684 ਹੈ। ਕਹਿਲੂਰ ਦਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਨਾਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]
ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਬਦਲੇ ਦੇ ਡਰੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਗਏ। ਉਹ ਉਸ ਜਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨੀਵੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਅਜੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰੇ ਦੇ ਨਗਾਰਚੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮੇਂ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
ਨੋਟ: ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ।
1685-1688
ਸਿਰਮੌਰ ਦੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1685 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਸੱਦਿਆ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨਾਲ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਜੋਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜਥਾ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੰਬਰ 1685 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬਵੰਜਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1687 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।
ਭੰਗਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹ ਦੌਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ 1688 ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਇਸ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।
ਨੋਟ: ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਚੰਦ। ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਭਾੜੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਠਾਣ ਸਾਥ ਛੱਡ ਗਏ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਆਪਣੇ ਮੁਰੀਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਲੜਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਬਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸੀ, 1685 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਆਗੂਆਂ ਹੇਠ ਪੰਜ ਸੌ ਪਠਾਣ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। 1688 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜੀ ਸਰਦਾਰ ਆਏ, ਕਾਲੇ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਠਾਣ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੇ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਉਹ ਸੱਤ ਸੌ ਮੁਰੀਦਾਂ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਭੰਗਾਣੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭਰਾ ਵੀ ਸਨ।
ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚਲਾ ਕੰਘਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦਸਤਾਰ ਮੰਗੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਿਰਪਾਨ ਸਮੇਤ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ: 1704 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।
ਨੋਟ: ਕੰਘਾ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਭੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਇੱਕ ਠੋਸ ਯਾਦ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ 21 ਮਾਰਚ 1704 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
1688-1698
ਭੰਗਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਤੇ 1691 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਅਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਕਾਇਆ ਵਸੂਲਣ ਲਈ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਿਆਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਦੌਣ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਹੋਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਦਿਲਾਵਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਫਿਰ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ, ਜੋ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1696 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਗਭਗ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1692 ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਰਾਜ ਮੰਗਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਵਿਰੁੱਧ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗ ਲੜੀ।
ਨੋਟ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਿਕਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ 22 ਚੇਤ 1747 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁਗ਼ਲ ਟੁਕੜੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ।
ਨੋਟ: ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਜੋ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਜਿੱਤ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਿੱਧੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
1680 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਸੰਪਾਦਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਜਾਪੁ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਾਰੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਜਿਲਦ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਤੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1698 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਲਦ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਡ ਕਹਿੰਦਿਆਂ।
ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਆਚ ਗਈਆਂ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬੀੜਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ।[EoS][EoS][EoS][EoS]
ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੱਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਂ ਬਹੁਤੀ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਵਾਲ ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਖਿਆਨ ਉੱਤੇ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਰਚਨਹਾਰ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਟ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਜਾਂਚੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
1698-1699
ਭੇਟਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ, ਮਸੰਦਾਂ, ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1698 ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਵਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਲਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ।
ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਲਗਭਗ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ, ਨਵੇਂ ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਰਹਿਤ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਆਪ ਪੁਰਾਣਾ ਸੀ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਪ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਨ: ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਹਰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿੱਧੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।[EoS][EoS][EoS][EoS][Src]
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆ।
ਨੋਟ: ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਹਨ।
ਸੈਨਾਪਤਿ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਸਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1751 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਕਥਾ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ 1751 ਦੇ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਤੋਂ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਸਵੇਰ, ਦੀਵਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖ ਮੰਗਿਆ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਲੋਕ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਤੀਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਖ਼ੂਨ ਟਪਕਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਹਸਤਨਾਪੁਰ ਦੇ ਜੱਟ ਧਰਮ ਦਾਸ ਜੀ ਉੱਠੇ, ਫਿਰ ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ ਜੀ, ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਜੀ, ਅਤੇ ਬਿਦਰ ਦੇ ਨਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਜੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦੌੜੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਬੱਕਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਵੇਰਵਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਫਿਰ ਪੰਜੇ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕੇਸਰੀ ਬਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਮਰਾਂ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਜਲ ਹਿਲਾਇਆ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ ਪਤਾਸੇ ਪਾਏ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਪੰਜ ਚੁਲੀਆਂ ਛਕੀਆਂ। ਇਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸੈਨਾਪਤਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸੀਸਾਂ ਜਾਂ ਤੰਬੂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ।
ਨੋਟ: ਤਾਰੀਖ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਸਾਖੀ 1756 ਬਿਕਰਮੀ, 30 ਮਾਰਚ 1699 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ 20 ਮਾਰਚ 1699 ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ 1752 ਬਿਕਰਮੀ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਕੋਲ 1755 ਅਤੇ ਭੰਗੂ ਕੋਲ 1752 ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਚੁੱਪ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੇਰਵੇ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਬੱਕਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰੰਪਰਾਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੇਸ ਕਟਾਉਣਾ, ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਸੋਗ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਛੱਡਣੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਸੀ।
ਨੋਟ: ਸੈਨਾਪਤਿ ਕਈ ਰਹਿਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੁਢਲੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੀ ਪੰਜ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੇ ਦੋਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ।
ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਇੱਕ ਖ਼ਬਰਨਵੀਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ।
ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਜਿਸ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੱਈ-ਉਲ-ਦੀਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਖ਼ਬਰਨਵੀਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੱਤ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਤਭੇਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਨਿਯਮ ਛੱਡ ਕੇ ਭਰਾ ਬਣਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਘਿਰਣਾ ਦੇ ਇੱਕੋ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣਾ ਸੀ।
ਖ਼ਬਰਨਵੀਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟਿੱਪਣੀ ਜੋੜੀ। ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨਣਗੇ, ਜਦ ਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦੇ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ।
ਨੋਟ: ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕੋ ਹਵਾਲੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਿੰਦੂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦੀ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂਚੇ ਹੋਏ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੁਝ ਜਲ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੱਕ ਲੜੀਆਂ।
ਨੋਟ: ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਣਨਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਈਟ ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਇਨਕਾਰ।
1700-1705
ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵੱਲੋਂ ਜਾਤ-ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ, ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠਲੇ ਪਹਾੜੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1705 ਦੇ ਵੱਡੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1700 ਅਤੇ 1703 ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤਿ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਧਿਆਇ VIII ਤੋਂ XI ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਰਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ 5 ਦਸੰਬਰ 1700 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। 1701 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਜੁਝਾਰੂ ਹੋਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਗਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨਗਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ 15 ਜਨਵਰੀ 1703 ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁਗ਼ਲ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।[EoS][EoS][EoS][EoS][Src][EoS]
ਇੱਕ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਲਾ ਕੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਉਹ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਬਖ਼ਤਰ-ਪੱਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਨੇਜ਼ਾ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਾਨਵਰ ਮੁੜ ਕੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੌੜਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਗਦੜ ਮੱਚ ਗਈ। ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1705 ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਨੋਟ: ਦੋਵੇਂ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਜੰਗੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਚਿਆ ਗਿਆ।
ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਨਿਕਲ ਗਏ।
ਨੋਟ: ਇੰਦਰਾਜ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ 1705 ਦਾ ਪੂਰਵ-ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਪਹਾੜੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਨੋਟ: ਸਾਈਟ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ-ਪੰਨਾ 1704 ਅਤੇ 1705 ਭਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਨੂੰ ਮਈ 1705 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲੇ, ਤੁਰੰਤ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਖਿੰਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਆਚ ਗਈਆਂ।
ਨੋਟ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਜਦ ਕਿ ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਉੱਥੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦਸੰਬਰ 1705
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋਵਾਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ 6 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।
ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਮੋਟੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਹਿਕਾਮ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਫੜੇ ਗਏ।[EoS][EoS][EoS][EoS]
ਇੱਕ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਸਰੋਤ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਡਰੋਂ ਅੰਦਰ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਰੂਪ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਠ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਉੱਤੇ ਗਏ।
ਨਵੀਂ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਧੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਰਾਖਿਆਂ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਾਰੂਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਲੜੇ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਉਦੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੇ, ਦੂਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਲੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਾਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਸੈਨਾਪਤਿ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਉਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਤਾੜੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।
ਰਾਤ ਪੈਣ ਤੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਵਸਤਰ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਗਏ।
ਤਿੰਨ ਹੋਰ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਨਿਕਲੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਿਲਣ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਬੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਾੜੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਸਵੇਰੇ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਲੜੇ।
ਨੋਟ: ਸੈਨਾਪਤਿ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਤਾੜੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਆਈਆਂ ਹਨ।
ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਪਠਾਣ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਨੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਨ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਪਠਾਣ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਵੇਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਾਏ ਅਤੇ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਉਠਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉੱਚ ਦੇ ਫ਼ਕੀਰ ਹਨ।
ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੇਹਰਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਭੇਜਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਰਾਇ ਕੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਇਆ।
ਨੋਟ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦਾ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੰਖੇਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੜਾਅ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 12 ਅਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਖੁਰਜੀ ਵਿੱਚ ਧਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਧਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਮੌਤ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਦਿਨ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਦੀ ਜੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।
11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਚਿਣਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚਿਣਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਪਾਰੀ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰੀ ਨਾਗ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰ ਚੁੱਕੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਸਾਈਟ 12 ਅਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਦੀ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਬਿਕਰਮੀ ਮਹੀਨੇ ਪੋਹ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਈਸਵੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਾਜ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 1699 ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਛੇ, ਗੰਗੂ ਰਸੋਈਆ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨੌਕਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਜਾਂ 8 ਦਸੰਬਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਤਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਦੋ ਦੀ।
ਦਸੰਬਰ 1705 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1706
ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਰਾੜ ਜੱਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋਧੇ ਨਾਲ ਰਲੇ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਦੇ ਕੋਲ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 20 ਜਨਵਰੀ 1706 ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਠਹਿਰੇ।
ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਮਿਲੇ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][Src]
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਹੁੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ।
ਨੋਟ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ 1706 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਨੋਟ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਪੱਤਰ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਡੇਰਾ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਝੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਝਬਾਲ ਦੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ।
ਉਹ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਉਦੋਂ ਪਹੁੰਚੇ ਜਦੋਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲ ਲਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਮੁਕਤਸਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜੇ ਤਾਣ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਤੰਬੂ ਜਾਪਣ। ਉਹ ਇੰਨੀ ਤਕੜਾਈ ਨਾਲ ਲੜੇ ਕਿ ਉਸ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਮੁੜ ਗਈ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਦਾਵਾ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਕੱਢ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ, ਅਰਥਾਤ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਪੈ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰਦਾਵੇਂ ਲਿਬਾਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸ ਗਏ।
ਨੋਟ: ਲੜਾਈ ਆਪ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਅਤੇ ਪਾੜਿਆ ਬੇਦਾਵਾ, ਕਥਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਿੱਸੇ, ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮਾਘ, ਲਗਭਗ 14 ਜਨਵਰੀ, ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵੀ 29 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਕਲ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜੋੜੀ ਗਈ।
ਨੋਟ: ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦਾ ਅਧਿਆਇ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਕੋਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂਚੀ ਗਈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿ ਪਾਠ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
1706-1708
ਗੁਰੂ ਜੀ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1706 ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬਘੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਆਈ। ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 8 ਜੂਨ 1707 ਨੂੰ ਜਾਜਊ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਦਸਤਾ ਭੇਜਿਆ। ਦੋਵੇਂ 23 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ।
2 ਅਕਤੂਬਰ 1707 ਦੇ ਪੱਤਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿਲੂਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਣ, ਇਸ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੂਨ 1708 ਵਿੱਚ ਤਾਪਤੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਰੀਖ਼-ਏ-ਬਹਾਦਰ-ਸ਼ਾਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਗਸਤ 1708 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।[EoS][EoS][EoS][EoS][Src]
ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖ਼ਿਲਅਤ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ।
ਨੋਟ: ਸੈਨਾਪਤਿ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੌਰੀ ਦੇ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਨੇ ਕਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਹਿਰਨੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ, ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 3 ਸਤੰਬਰ 1708 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬੰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਗ਼ੁਲਾਮ, ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦਿੱਤੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਨਗਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ 26 ਨਵੰਬਰ 1709 ਨੂੰ ਸਮਾਣੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਨੋਟ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਚੁੱਪ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੋ ਪਠਾਣ, ਬਹੁਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਛੁਰਾ ਮਾਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
ਸੈਨਾਪਤਿ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਪਠਾਣ ਨਾਂਦੇੜ ਆਏ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ, ਰਹਿਰਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਿਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਅੰਦਰ ਦੌੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੱਰਾਹ ਭੇਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਲ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਸੀ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਿਆ। ਪਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚੀ, ਇਹ ਫਿਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਨ ਵਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
ਨੋਟ: ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਧ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ, ਖ਼ਾਲਸੇ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਾਉਡਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਵਾਰ, 6 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ, ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖਿਆ, ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹੁਕਮ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮੰਨਣਾ ਹੈ।
ਸੈਨਾਪਤਿ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਪੁੱਛਣ ਆਏ ਕਿ ਹੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ 5, 1765 ਬਿਕਰਮੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਅਧਿਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਕੋਲ ਰਿਹਾ।
ਨੋਟ: ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ। ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦਾ ਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਭੱਟ ਵਹੀ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਨਕਲ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦਕ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦਾ ਦੂਹਰਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਲਈ ਨਵੰਬਰ 1708 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 7 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਥਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ 1800 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਦਾ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੰਵਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ।
Unknown, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅੱਧ. ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਲ ਇਮਾਰਤ (ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਪੁਰਖੂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Purkhu of Kangra, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Kapany Collection (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
_of_the_Dasam_Granth.jpg)
ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਜਾਪੁ ਦਾ ਆਰੰਭ। ਕਾਮਨਜ਼ 1695-1696 ਜਾਂ 1698 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਹੈ।
Unknown scribes (Commons credits Sri Guru Gobind Singh Ji), 1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ, ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ. ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਸ੍ਰੀ ਖਟ ਵਾਰੀ ਦਰਬਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਕਾਮਨਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਟਾ ਸਮਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Unknown, 18ਵੀਂ ਤੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ. ਸ੍ਰੀ ਖਟ ਵਾਰੀ ਦਰਬਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਸਿੰਧ. Public domain. ਸਰੋਤ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਚਿਪਕਾਏ ਦੋ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਜਾਂ 1700 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਹੈ। ਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਸ਼ਕਲ ਹੈ।
Unknown painter, 1690 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਜਾਂ 1700 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ, ਵਿਵਾਦਤ. ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਲਗਭਗ 1815 ਦੀ, ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਣਸੁੱਖ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
family workshop of Seu-Nainsukh of Guler, ਲਗਭਗ 1815. Samrai Collection, ਲੰਡਨ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
1800 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਗੁਲੇਰ-ਕਾਂਗੜਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਐਲਵੀਰਾ ਸਿੱਧੂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ 1699 ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ।
Gian Singh Naqqash, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰ ਜਾਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Public domain. ਸਰੋਤ
24 ਜੁਲਾਈ 1698 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ। ਤਾਰੀਖ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਹੈ।
Sri Guru Gobind Singh Ji and his scribe, 24 ਜੁਲਾਈ 1698. Public domain. ਸਰੋਤ
1699 (ਸੰਮਤ 1756) ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮਨਾਮਾ, ਜੋ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਛਾਪਿਆ।
Sri Guru Gobind Singh Ji and his scribe, 1699. ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਮਰੀਕਾ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
_gifted_by_Guru_Gobind_Singh_to_a_Brahmin_named_Jawala_Das_of_the_Shiva_temple_of_Kapal_Mochan_near_Paonta,_dated_to_1679.jpg)
ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦਾ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 1679 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਹੈ। 1699 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਸਿੰਘ' ਅਤੇ 'ਖ਼ਾਲਸਾ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Unknown maker (attributed to Sri Guru Gobind Singh Ji), ਉੱਕਰੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ 1679. ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਜੋ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ 1930 ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। ਕਾਮਨਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਰਛਾ, ਬੰਦੂਕ, ਖੰਡਾ, ਸੈਫ਼, ਕਟਾਰ ਅਤੇ ਨਾਗਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Kahn Singh Nabha, 1930 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ. ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ. Public domain. ਸਰੋਤ
_gifted_by_Guru_Gobind_Singh_to_a_Brahmin_named_Bhadia_of_the_Naina_Devi_temple_near_Anandpur.jpg)
ਉਹ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ, ਜੋ 2000 ਵਿੱਚ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਵਿਖੇ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮਾਨ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1700 ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Unknown maker (attributed to Sri Guru Gobind Singh Ji), ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ। ਲਗਭਗ 1700. ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ (ਮਾਨ, 2008 ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
_of_the_Dasam_Granth,_traditionally_dated_to_1755_Bikrami_(1698_CE).jpg)
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਟਨਾ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਤਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਾਰੀਖ਼ 1698 ਹੈ। ਮਾਨ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੋਥੀ 1698 ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਨਕਲ।
Unknown scribes (Commons credits Sri Guru Gobind Singh Ji), ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 1698. ਤਖ਼ਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ. Public domain. ਸਰੋਤ
1765 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਜੋ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਆਰਕਾਈਵ 'ਤੇ Patna Missal ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
Patna Missal (faction of Sikhs), 1765. Public domain. ਸਰੋਤ
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਕਲ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਅਵਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਪੱਤਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।
Unknown, ਦਾਅਵੇ ਅਨੁਸਾਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Public domain. ਸਰੋਤ
ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਰੂਪ ਕਵਿਤਾ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਈਸ਼ਵਰੀ ਆਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1696 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿੱਥਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਇਹ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਸਾਰ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ।[EoS][EoS]
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ 111 ਬੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾਵਿ-ਪੱਤਰ, ਜੋ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਹੁੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੇ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਖੰਡਨ-ਮੰਡਨ ਵਾਲੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।[EoS]
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ 2014 ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਸਤਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੂੰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਪਰਵਾਹ ਹੈ। ਇਹ 1699 ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਟਾਂ ਆਪ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਵਧੇ।[Src][EoS]
1691 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰ। ਇਹ ਮਸੰਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1707 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ।[EoS]
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਇਨਾਇਤ ਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੱਤਰ, ਜੋ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹਿਜ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ।[EoS][EoS][Src]
ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਭੱਟ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।[EoS][EoS]
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰਨਵੀਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਈ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੈਨਰਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਤੋਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵੇਖੀ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਲਿਖਤ, ਅਤੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪਛਾਣ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਂਚੇ ਹੋਏ ਮੁਗ਼ਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।[Macauliffe][Banerjee]
ਮੁਢਲੇ ਸਾਲਾਂ, ਸੀਸਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੱਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ। ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗ਼ਲਤ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ (ਖ਼ਾਲਸੇ ਲਈ 1689, ਨਾਂਦੇੜ ਲਈ 1709), ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੀ ਮਨਘੜਤ ਯਾਤਰਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪਰੰਪਰਾ, ਜੋ ਜਿੰਨੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ ਓਨੀ ਹੀ ਵੱਧ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂਦੇੜ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]
ਇਤਿਹਾਸ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਸੀਸਾਂ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਕਥਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਥਾ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ।[Macauliffe]
ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ। ਇਸ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਜਿਵੇਂ 12 ਜਾਂ 13 ਦਸੰਬਰ 1705 ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]
"ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ". ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ. https://sikh-history.co.uk/pa/lives/guru-gobind-singh/