13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919[EoS]
ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ
ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ 379 ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1,200 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ।
ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਵਿੱਚ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਦੋ ਸਥਾਨਕ ਆਗੂਆਂ, ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਅਤੇ ਡਾ. ਕਿਚਲੂ, ਨੂੰ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰੋਸ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਯੂਰਪੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਡਾਇਰ ਨੇ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਕੱਠਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਿਰੀ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਸੀ, ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਭੀੜ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 15,000 ਤੋਂ 20,000 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਡਾਇਰ ਲਗਭਗ ਸ਼ਾਮ 5.15 ਵਜੇ 50 ਰਾਈਫ਼ਲਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ 1,650 ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ।
ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਡਾਇਰ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਾਨ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਰੋਹ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। 1920 ਵਿੱਚ ਇਹ ਥਾਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਗਈ, ਅਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1961 ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਹੋਇਆ।[EoS]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ
- 1919-04-13: ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਡਾਇਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 200 ਤੋਂ 300 ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੇ 379 ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1,200 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦੱਸੇ। ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀ।[EoS]