ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ 1756-57 ਦੇ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਇਬ ਬਣਾ ਕੇ। ਮਈ 1757 ਵਿੱਚ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ, ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਨ, ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 5,000 ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਜਵਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਕਸਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣਾ ਸੀ। ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਗੋਹਲਵੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 11 ਨਵੰਬਰ 1757 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਿਸਕੀਨ, ਜੋ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਲੜਿਆ, ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਨਾ ਬਦਲ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੰਤ-ਕਥਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਹਦੂਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[EoS][Gupta]