ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਲੂਆ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 10,000 ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ 20 ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਉੱਧਰ ਚੱਲ ਪਏ। ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਪੈਰ ਛੱਡਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਨਲੂਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਲੁੱਟ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਏ, ਅਤੇ ਅਲੀ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਆਈ ਤਾਜ਼ਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।

ਨਲੂਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗੋਲੀ ਦੇ ਚਾਰ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਲੀ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਪਤਾ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਨਤੀਜਾ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਦੱਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਅਲਾਰਡ ਦੇ ਮਦਦ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ।[EoS][Gupta][Web]