ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ

ਇਤਿਹਾਸ

1. 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469

   ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ

   ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੈਸਾਖ ਸੁਦੀ 3, 1526 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, ਭਾਵ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਦੋਂ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਇ ਭੋਇ ਸੀ, ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਹਿਲਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਜੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਖੀ ਸਨ।

   ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 15 ਜਾਂ 16 ਸਾਲ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਪਰਤਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1510 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹੈ।[EoS]

2. 16ਵੀਂ ਸਦੀ

   ਕਾਲੂ ਕਾ ਕੋਠਾ

   ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ (1497-1555) ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਚੰਦ ਜੀ (1523-1618) ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਵ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲੂ ਕਾ ਕੋਠਾ, ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਦਾ ਘਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕਾਇਣ, ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਘਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।[EoS]

3. 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ

   ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਣਵਾਈ ਇਮਾਰਤ

   ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲਾ ਵਰਗਾਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਹੈ।

   ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਗਭਗ 20,000 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦਾ 1962 ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।[EoS][Khan]

4. 1921 ਤੱਕ

   ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ

   ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਦਾਸੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਕੋਲ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੱਕ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।

   ਔਰਤ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1918 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਵਿੱਚ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਨੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।

   20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ 150 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਥੇ ਦੇ ਆਗੂ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਆਏ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਢੇਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 82 ਤੋਂ 156 ਤੱਕ ਹਨ।

   ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1921 ਵਿੱਚ ਸੈਸ਼ਨ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1922 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ।[EoS][EoS]

5. 1947 ਤੋਂ

   ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ

   1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ 15 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਕੇ 5 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

   ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1959 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ। 1962 ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਰੱਖੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੋਲੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਾਲੇ ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵਸਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

   1998 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਨਵਾਂ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਸਰਾਂ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ 1921 ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮਾਰਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੈ।[EoS][Khan][Qaisar][Web]

6. ਅੱਜ

   ਨਗਰ ਦੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ

   ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੱਟੀ ਸਾਹਿਬ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਲ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਵੱਗ ਅਤੇ ਛਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਧਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 1620-21 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ।[EoS]

ਤਸਵੀਰਾਂ