ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ

ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1818 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25,000 ਜਵਾਨ ਭੇਜੇ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਵੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ 3,000 ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ-ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ।

ਵੱਡੀ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ ਖ਼ਿਜ਼ਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋ ਪਾੜ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਪਤਾ ਆਖ਼ਰੀ ਧਾਵੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 20 ਜੂਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਧਾਵਾ ਦਸਤੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1818 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਿੱਤਿਆ।

ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾੜ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੜ੍ਹੀ-ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 500 ਜਵਾਨ ਬਚੇ। ਖ਼ਬਰ 29 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮਾਲ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਜਦਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਨ ਸਾਰੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦੋ ਕਰੋੜ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।[Gupta][EoS][EoS][EoS]