ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ

1719 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ੱਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੁਲਮ ਘਟਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਬੰਦਈ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਭੇਟਾ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਨਾ ਮੰਨਿਆ।

ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਛੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਮਦਨ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ। 1721 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਬੰਦਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਪਰਖ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪਰਚੀਆਂ, ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਤਹਿ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ "ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨ" ਲਿਖ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪਰਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਪਰ ਆਈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੀਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਘੋਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਭਲਵਾਨ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਬਹੁਤੇ ਬੰਦਈ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।[EoS][EoS]

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ 1726 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਸ਼ਤੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਾਵੇ ਬੋਲੇ। 1721 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੇ।

1733 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਹ ਬਦਲਿਆ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਅਤੇ ਦੀਪਾਲਪੁਰ, ਕੰਗਣਵਾਲ ਅਤੇ ਝਬਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ। ਇਕੱਠ ਨੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਿਲਅਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੇ ਪੰਜ ਜਥੇ ਬਣਾਏ। 1735 ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜਾਗੀਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1739 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਖਨੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਟੁਕੜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨਾਮਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਦੇ ਕੇਸ ਕੱਟਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਬਲ, ਸਿੱਖ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਈ ਦਸ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਖੋਪਰੀ ਲਈ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣਾ ਅਜਿਹਾ ਜੁਰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਸੀ।

1737 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਰ ਦੇ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਰਕਮ 5,000 ਜਾਂ 10,000 ਰੁਪਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦੀਵਾਨ ਲੱਖਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇਗੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰ ਦੀ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

1739 ਵਿੱਚ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਾਏ ਨੂਰਦੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਨਾਕਾ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਹਿਸੂਲ ਉਗਰਾਹਿਆ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਭੇਜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸੌ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

ਪੂਹਲਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬੱਚਤ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਮੁਖ਼ਬਰ ਹਰਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਏ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਫੜੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1 ਜੁਲਾਈ 1745 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਪਰੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਦਿਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

1746 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਏਮਨਾਬਾਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਲੱਖਪਤ ਰਾਏ, ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ 10 ਮਾਰਚ 1746 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਬਸੋਹਲੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ 1 ਅਤੇ 2 ਮਈ 1746 ਨੂੰ 7,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 3,000 ਫੜੇ ਗਏ। ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੋੜਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ। ਲੱਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਢਾਹੁਣ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ। 30 ਮਾਰਚ 1747 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।[EoS]

1748 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 65 ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਇਸੇ ਸਾਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। 29 ਮਾਰਚ 1748 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕੀਤੀ।

ਜਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਬਣ ਗਏ, ਹਰੇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ: ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ, ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀ, ਸ਼ਹੀਦ, ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ, ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ, ਭੰਗੀ, ਕਨ੍ਹਈਆ, ਨੱਕਈ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ, ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਫੂਲਕੀਆਂ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਢਿੱਲਾ ਸੰਘ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਸਵਾਰ ਇੱਕ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਮਜ਼ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੀ India Tracts (1788) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਦਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਫ਼ਸਲ ਵੇਲੇ ਦੋ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1764-65 ਤੱਕ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੋਆਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 1803 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

1747 ਅਤੇ 1769 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਨੌਂ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ। 1748 ਤੋਂ 1753 ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਟੁਕੜੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਅਤੇ 1748 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ 1753 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਾਮ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ, ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਲਿਆ।

1756-57 ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਮਈ 1757 ਵਿੱਚ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ, ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ ਤੁਰੇ, ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ 5,000 ਹੋ ਗਈ। ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ-ਰਹਿਤ ਧੜ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ।

1758 ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ 1761 ਵਿੱਚ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੀ ਪਾਣੀਪਤ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ 2,200 ਕੈਦੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਐਲਾਨਿਆ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਮਲਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ। ਜੁਝਾਰੂਆਂ ਨੇ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਬਰਨਾਲੇ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਰੁਕ ਨਾ ਗਈਆਂ।

ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ 20,000 ਤੋਂ 50,000 ਤੱਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਿਸਕੀਨ ਦੇ 25,000 ਅਤੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੇ 30,000 ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਬਾਈ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਦੁੱਰਾਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1762 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸਦਾ ਲਈ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਅਤੇ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1765 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1769 ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹਮਲਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ।

ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਕੁੱਪ ਵਿਖੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹੇ। ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਬਰਨਾਲੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਰਕਮ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1765 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਖ਼ਤਰਾ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਸਰਹਿੰਦ ਸੂਬਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਭੰਗੀਆਂ ਕੋਲ ਰਿਹਾ, ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਕਈ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ।

ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ। ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1760ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੁੰਗੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਗੰਜ ਅਤੇ ਰਕਾਬਗੰਜ ਵੀ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੜੇ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਨਾਮ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ 1783 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਕੇ ਪਰਤੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਅਮਲੀ ਅੰਤ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਸੁਕਰਚੱਕੀਆ ਘਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਭਰਿਆ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲੇ ਲੈ ਗਏ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਧਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵਾਰਸ ਬਣੇ। ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ 1796 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। 1798 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ 7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]