ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1670 ਨੂੰ ਰਾਜੌਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਰਦੀ ਹਿਰਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ। ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਯੋਗ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।

3 ਸਤੰਬਰ 1708 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਗ਼ੁਲਾਮ, ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਨਗਾਰਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਤੁਰੇ। ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ: ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਮਿਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਪੱਚੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਦਸਤੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨਿਆ ਮਕਸਦ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1708 ਵਿੱਚ ਹੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਆਗੂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਭੇਦ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲੱਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੁੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪਾ ਅਤੇ ਸਲੌਦੀ ਦੇ ਬੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਮਿਸਲਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਾਜ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 4,000 ਤੋਂ 5,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ 7,000 ਤੋਂ 8,000 ਪੈਦਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ 30,000 ਤੋਂ 40,000 ਬੰਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 26 ਨਵੰਬਰ 1709 ਨੂੰ ਸਮਾਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲਾਦ ਦਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸੀਸ ਕੱਟਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੁੜਾਮ, ਠਸਕਾ, ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਅਤੇ ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਪੂਰੀ ਅਤੇ ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ।

ਇਸ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਕਾਰਨ ਦੋਆਬੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ 12 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਵਿਖੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। 14 ਮਈ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣੇ।[EoS][EoS][EoS]

ਹੁਣ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਦਾਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁਖ਼ਲਿਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰ ਸਨ: ਦੇਗ, ਅਰਥਾਤ ਲੰਗਰ ਦਾ ਦੇਗਚਾ, ਜੋ ਦਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਤੇਗ਼, ਅਰਥਾਤ ਤਲਵਾਰ, ਜੋ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਨੌਰ ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਭਗ 5,000 ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸੀ।

1710 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਏ। ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਕਲਾਨੌਰ ਹੱਥ ਆ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਭਿਲੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਹਾਰ ਗਈ, ਅਤੇ 3 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਵਿੱਚ ਰਾਹੋਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਰਿਆੜਕੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।[EoS]

ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਆਇਆ। 10 ਦਸੰਬਰ 1710 ਦੇ ਇੱਕ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 60,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਰਸਦ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ 10 ਦਸੰਬਰ 1710 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੰਡੀ, ਕੁੱਲੂ ਅਤੇ ਚੰਬੇ ਨੇ ਈਨ ਮੰਨ ਲਈ। ਜੂਨ 1711 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1712 ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਲਈ ਹੋਈ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਮੁੜ ਜਿੱਤ ਲਏ। 1713 ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਫ਼ੱਰੁਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਮੁਹਿੰਮ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।[EoS]

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਵਾਰ ਗੁਜ਼ਰੀਆਂ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਤਹਿ ਦੀ ਥਾਂ "ਫ਼ਤਹਿ ਦਰਸ਼ਨ" ਚਲਾਇਆ, ਨੀਲੇ ਬਾਣੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਲ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1714 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਬੰਦਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗੇ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਆਖ਼ਰੀ ਟਾਕਰਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰਲੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਅਨਾਜ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਪੱਤੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਅਤੇ ਪੀਸੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫ਼ੌਜ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਈ ਅਤੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1715 ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1716 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ 740 ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ 700 ਗੱਡੇ ਅਤੇ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਹੋਰ 2,000 ਸਿਰ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ, ਜੌਨ ਸਰਮਨ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਸਟੀਫ਼ਨਸਨ, ਨੇ 10 ਮਾਰਚ 1716 ਦੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਾਂਸੀਆਂ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ।

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ 694 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਤਵਾਲੀ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੌ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਫਿਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ 9 ਜੂਨ 1716 ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।[EoS][Web][EoS]