ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੇ ਹੱਥ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। 1849 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਮੈਨੇਜਰ, ਸਰਬਰਾਹ, ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਚੁਣਦਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਨੌਂ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ।

12 ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਨੂੰ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਲਿਆ ਗਿਆ ਵਾਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭੇਟਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਫਿਰ ਪੁਜਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।

15 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਆਮ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ 175 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਚੁਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ 36 ਬੰਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ.) ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ, ਅਤੇ 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਜਲਾਸ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS][EoS]

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ। ਜਨਵਰੀ 1921 ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਸੱਦੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਲਾਦੀਨਪੁਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਸਾਊ ਕੋਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਵਸੇ।

ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਈ ਕਾਂਡ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1918 ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦੇ ਭਾੜੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਏ।

20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲਗਭਗ 150 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਛੱਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਆਏ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹੰਤ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿਖਾ ਉੱਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਸੈਸ਼ਨ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈਆਂ।[EoS][EoS][EoS]

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 7 ਨਵੰਬਰ 1921 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈ ਲਈਆਂ। ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਨੇ ਰੋਸ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1922 ਵਿੱਚ ਚਾਬੀਆਂ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤਾਰ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਹੈ। 9 ਅਗਸਤ 1922 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਭੇਜਦੀ ਰਹੀ।

ਅਗਸਤ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁੱਟਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਨਾ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋੜਵਾਂ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਨੇ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲੈਗਨ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੁੱਟਮਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ 5,605 ਅਕਾਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ 936 ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ 5,605 ਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਤੱਕ ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦਾ ਕੁੱਲ ਅੰਕੜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS][Grewal]

ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ 7 ਜੁਲਾਈ 1923 ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਅਤੇ 9 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਰੋਸ ਨੂੰ ਪਾਠ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਮੈਂਬਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।

9 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924 ਨੂੰ 500 ਜਣਿਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਅਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਨਾਭੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ 19 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 29 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੱਸੀ। ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੱਕ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ Babur ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਰੋਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, 1922 ਤੋਂ 1923 ਤੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਬਹੁਤੇ ਫੜੇ ਗਏ, ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਛੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਵੀ ਸਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

1922 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਈ 1924 ਵਿੱਚ ਸਰ ਮੈਲਕਮ ਹੇਲੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬਿੱਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੋਗੇ ਦੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 7 ਮਈ 1925 ਨੂੰ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਇਹ 7 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1925 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਅਨੁਸੂਚੀ I ਵਿੱਚ 241 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਰਜ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਬੋਰਡ ਨੇ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ। ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਝਗੜੇ ਨਿਪਟਾਉਣ ਲਈ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਕੁਝ ਆਗੂਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 17 ਜੁਲਾਈ 1926 ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵੀ ਸਨ, ਐਕਟ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਖ਼ਰੀਦਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਸਾਰ ਲਗਭਗ 40,000 ਕੈਦੀ, 400 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 2,000 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰ ਬਾਰੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 2018 ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਦੋ ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ। ਇਹ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ 83,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆਈਆਂ ਅਤੇ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। Empire, Faith and War ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਮੁਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਈਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1915 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਅਨੁਸਾਰ 1920ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਭਰਤੀ ਘਟ ਗਈ। 1940 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਕੁਐਡਰਨ ਨੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੋਪ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਵੀ, ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਨਵਰੀ 1941 ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਡਿਫੈਂਸ ਲੀਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਜੂਨ 1942 ਵਿੱਚ ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਫ਼ਰਵਰੀ 1942 ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 14ਵੀਂ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ ਕੈਪਟਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ, ਅਰਥਾਤ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ, ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ। 1 ਸਤੰਬਰ 1942 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 40,000 ਜਣੇ ਪ੍ਰਣ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀ ਵੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।[Web][Web][Web][EoS][EoS][EoS][Grewal]

1907 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜੇ. ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ। 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

16 ਅਗਸਤ 1932 ਦੇ ਕਮਿਊਨਲ ਅਵਾਰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 19 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1962 ਤੱਕ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਬਣ ਗਏ।

ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਸਜਿਦ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, 1935 ਵਿੱਚ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਝਗੜਾ 1940 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧਾਇਆ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।

ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ 1943 ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਖਿੱਚਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਹੋਵੇ। ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]