ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ ਸਾਹਿਬ

ਇਤਿਹਾਸ

1. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਿਦਰ

   ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਬਿਦਰ ਬਾਹਮਣੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1471-72 ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਮਦਰੱਸਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਮੇਦਕ ਤੋਂ ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[EoS][Kohli]

2. ਚਸ਼ਮਾ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ

   ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਗਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਡੇਰੇ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ। ਉਹ ਫ਼ਕੀਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪੀਰ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪੱਥਰੀਲਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਫੁੱਟ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੁੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ ਪੈ ਗਿਆ।

   ਕੋਹਲੀ ਅਤੇ ਜੀ. ਐੱਸ. ਰੰਧੀਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਯਾਕੂਬ ਅਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਖੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।[EoS][Kohli][Randhir]

3. 1948 ਤੱਕ

   ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਿੱਚ

   ਇਹ ਥਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੱਖਣ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਅਕਸਰ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਰੰਧੀਰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਦਰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਗਰ ਸੀ।[EoS][Randhir]

4. 1948 ਤੋਂ 1966

   ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ

   1948 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 1950 ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਥਾਂ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 1966 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

   ਕੇਂਦਰੀ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਲ 'ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਲਗਭਗ 10 ਮੀਟਰ ਵਰਗਾਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੈ। ਚਸ਼ਮਾ ਹੁਣ ਛੱਤਰ ਵਾਲਾ ਵਰਗਾਕਾਰ ਕੁੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ 50 ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

5. ਅੱਜ

   ਸੰਸਥਾਵਾਂ

   ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਾਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ 101 ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਹਸਪਤਾਲ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਿਦਰ, ਹੋਰ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਅਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਹਨ। ਰੰਧੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।[EoS][Randhir]

ਤਸਵੀਰਾਂ