ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ
ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1534 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜੇਠਾ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਆਏ, ਬਾਉਲੀ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1574 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣਿਆ, ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚਲੇ 638 ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਬੂਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭੱਟ ਅਤੇ ਬਲਵੰਡ ਅਤੇ ਸੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਮਗਰਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ।
ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਲੜੀਬੱਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਖੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਹ ਘਾਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1534 ਵਿੱਚ ਹਮਾਯੂੰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਸੂਰ ਨੇ 1540 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਰਾਹੀਂ ਭਜਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਬਾਲਕ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਾਲ ਸੀ। ਹਮਾਯੂੰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਜੁਲਾਈ 1555 ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਕੋਲ ਬਿਆਸ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੁਝੇਵੇਂ ਭਰੀ ਸੜਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਸੀ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਸੱਦਣ ਦੀ ਮਗਰਲੀ ਯੋਜਨਾ ਇਸੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ।[EoS][EoS][EoS]
ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਫ਼ਰਵਰੀ 1556 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਲਗ਼ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵਧ ਰਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੀਜੇ, ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਖ਼ਾਸ ਕਥਾਵਾਂ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਲਕੀਅਤ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਤੁੰਗ, ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਅਤੇ ਗੁਮਟਾਲਾ ਨੇੜਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖ਼ਰੀਦ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅਹਿਮ ਹੈ।[EoS][EoS][Gupta]
1534-ਲਗਭਗ 1546
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ 1534 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜੇਠਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਹਿਲੌਠਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਅਨੂਪ ਦੇਵੀ ਜੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਇਆ ਕੌਰ ਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ।
ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਵੇਚ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਮਗਰਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।[EoS]
ਯਤੀਮ ਬਾਲਕ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਠਾਕਰ ਦਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਰਾਹੀਂ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ।
ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਖਡੂਰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਨਵੀਂ ਬਸਤੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਉਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲਾ ਲੇਖ 1559 ਤੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਲਗਭਗ 1546 ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਨ।
1554-1574
ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 18 ਫ਼ਰਵਰੀ 1554 ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜੋੜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ: 1558 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ, 1560 ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ 1563 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ।
ਅਗਲੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਉਲੀ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਿਮਰਤਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਾਸ।[EoS][EoS][Macauliffe]
ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਵਰਗਾ ਵਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਖੇਡਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਚੋਲਾ ਭਾਲ 'ਤੇ ਨਿਕਲਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਦੇ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਵਰਗਾ ਨੌਜਵਾਨ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਭਾਲ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਾਲਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਹੁਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਮੰਗਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
ਨੋਟ: ਭਾਨੀ ਜੀ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1554 ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1559 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੇ ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਰਸੋਈ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੇਖੋ। ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
1574-1577
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਚੁਣ ਕੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਔਖੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਜੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਾਰਸਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦਾ ਦੁਹਰਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪੁੱਤਰਾਂ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ।[EoS][EoS][Mann]
ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝਗੜੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਏਕਤਾ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿੱਥ ਪਈ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਨ ਦੀ ਸਮਝ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
1577-1581
ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਥਾਂ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ 1577 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸਣ ਲਈ ਸੱਦਿਆ, ਇਹ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੰਡੀ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਕੰਮ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਿਆਂਦਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੇਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸੰਦ ਭੇਜੇ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਪਹਿਲੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ 1362 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਥਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।[EoS][EoS][EoS][EoS][DB]
ਸਰੋਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ: ਤੁੰਗ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦ, ਅਕਬਰ ਵੱਲੋਂ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ, ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ।
ਸਰੋਤ ਤਿੰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ Amritsar District Gazetteer ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੁੰਗ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਅਕਬਰੀ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ 500 ਵਿੱਘੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਗਏ।
ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ, ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਇਹ ਹੱਲ ਸੁਝਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਪਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤੁੰਗ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ 700 ਅਕਬਰੀ ਰੁਪਏ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਇਹ ਮੱਤ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਨੋਟ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਖ਼ਰੀਦ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਨੂੰ ਆਪ ਜਾਂਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਖ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਭੇਟ ਦੀ ਕਥਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਫੇਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਆਮ ਤਾਰੀਖ਼ 1577 ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸੰਤੋਖਸਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਚੱਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਭੇਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਇੱਕੋ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੇਖ ਤਿੰਨ ਆਰੰਭ ਬਿੰਦੂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਮਝ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਰੋਤ ਸਿਰਫ਼ ਮਤਭੇਦ ਹੀ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਦਾੜ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਬਿਰਧ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ, ਮਿਲਣ ਆਏ ਅਤੇ ਦਾੜ੍ਹੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਠੀਕ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਇਹ ਕਥਾ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਕਰਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਚਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
1580-1581
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ, ਘਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ, ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1563 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਚੋਣ ਸਨ।
ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਉੱਥੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 (2 ਅੱਸੂ 1638 ਬਿ.) ਨੂੰ ਉਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਮਾਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਬਾਰੇ ਹਰ ਮਗਰਲੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ।[EoS][EoS][EoS][EoS][Src]
ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਿਰਹੋਂ ਭਰੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, 1580 ਵਿੱਚ ਸਹਾਰੀ ਮੱਲ ਜੀ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਆਏ। ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਹਰ ਸਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਲਿਖੀ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਕੇ ਲੁਕਾ ਲਿਆ। ਦੂਜੀ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਹਾਲ ਹੋਇਆ। ਤੀਜੀ ਸਿੱਧੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਤੀਜਾ ਨੰਬਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧੋਖਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਚੌਥੀ ਪਉੜੀ ਜੋੜੀ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਚੁਣਿਆ।
ਨੋਟ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੁਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਕਾਵਿ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਇਹ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਨੰਬਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਮਗਰਲਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਵਾਰ ਅਤੇ ਦਬਿਸਤਾਨ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਿਨ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਠੀਕ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਬਰਸੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਗਰਲੀ ਗਣਨਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਪੁਰਖੂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Purkhu of Kangra, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Kapany Collection (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
,_from_a_series_of_painting_of_the_first_nine_Sikh_gurus,_circa_1800%E2%80%931840.jpg)
ਲਗਭਗ 1800-1840 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, ਲਗਭਗ 1800-1840. Royal Collection Trust, RCIN 925205 (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਤੀਹ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 638 ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੇਮ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ (ਅੰਗ 305) ਦੀ ਸਾਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।[EoS][EoS]
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਉਸਤਤੀ ਕਾਵਿ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਚੇ। ਇਹ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।[DB][EoS][EoS]
ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ, ਅਕਬਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆਈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਹਨ।[EoS][EoS][Macauliffe]
700 ਅਕਬਰੀ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ 500 ਵਿੱਘਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਾ ਸਰੋਤ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ (ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੇਖੋ)।[EoS][Gupta]
ਸੁਧਾਰ ਵਜੋਂ ਲਾਹੇਵੰਦ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਰਸਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।[Mann]
"ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ". ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ. https://sikh-history.co.uk/pa/lives/guru-ram-das/