ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ
ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ
ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇੱਕ ਰਾਗ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਭੋਜਦੇਵ ਜੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਤਾ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਏ ਵਿਆਹ ਤੱਕ ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਘੁੰਮਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਅਚਾਰੀਆ ਵਜੋਂ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਚੰਦਰਦੱਤ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋੜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮਾਘ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੈਦੇਵ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਨਾਲ ਰਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ
BaniDB ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਰਾਗ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 526 'ਤੇ ਅਤੇ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 1106 'ਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਰ 10, ਪਉੜੀ 10 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗ 1194 'ਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਭਗਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।[DB][EoS][Macauliffe]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਛਾਣਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦੁਲੀ, ਜਾਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੇਂਦੁਲੀ-ਸਾਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਬੀਰਭੂਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]
- ਕਾਲ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਰਨਾਰਣਵ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦੇਵ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੇਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਹ 1175 ਤੋਂ 1200 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੇਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ 1170 ਤੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]