ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਨੰਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਛਿੱਬਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਦਰਗਾਹ ਮੱਲ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਰਸੋਈਏ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਾਉਡਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਾ ਇੱਕ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਸੋਈਏ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

1665 ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਮਤਾਨ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਗਏ। ਗੁਪਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।[EoS][EoS][Gupta]

ਜੁਲਾਈ 1675 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਗੁਪਤਾ ਇੱਕ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੂੰ 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਖੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ।

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਪਤਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਤੱਥ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਢੰਗ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।[EoS][Gupta]