ਕਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਸਵੱਈਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹਨ
ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ
ਭੱਟ ਜੱਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 1389 ਤੋਂ 1409 'ਤੇ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਗਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਨੀ ਤੱਕ ਕਵੀ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਨਾਂ ਦੇ ਖਰੜੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲੇ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ।
ਉਹ ਕੌਣ ਸਨ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਭੱਟਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਵਹੀਆਂ ਨਾਂ ਦੇ ਖਰੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੋਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਚਲੇ ਗਏ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਰ 11, ਪਉੜੀ 21 ਵਿੱਚ ਭਿੱਖਾ ਜੀ ਅਤੇ ਟੋਡਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੱਟ ਭਿੱਖਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਲਿਆਏ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਦੱਸੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹ ਜੀ ਨੇ ਵਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।[EoS][EoS][EoS][Src]
ਕਵੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 123 ਸਵੱਈਏ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਲ੍ਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਸਹਾਰ ਜਾਂ ਕਲ ਠਾਕੁਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (53), ਮਥੁਰਾ (12), ਦਾਸ (10, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਖਿਆ), ਕੀਰਤ (8), ਬਲ੍ਹ (5), ਗਯੰਦ (5), ਨਲ੍ਹ (5), ਪਰਮਾਨੰਦ (5), ਜਾਲਪ (4), ਸੇਵਕ (4), ਸਲ੍ਹ (3), ਭਿੱਖਾ (2), ਹਰਿਬੰਸ (2), ਜਲਨ (2), ਭਲ੍ਹ (1), ਜਲ੍ਹ (1) ਅਤੇ ਟੱਲ (1)।
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਦਸ-ਦਸ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 22, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 60 ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ 21। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲ੍ਹ ਜੀ, ਜਾਲਪ ਜੀ, ਕੀਰਤ ਜੀ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਿੱਖਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਲ੍ਹ ਜੀ, ਭਲ੍ਹ ਜੀ, ਬਲ੍ਹ ਜੀ ਅਤੇ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ ਨੂੰ ਭਿੱਖਾ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਈਆ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1634 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।[EoS]
ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਵਹੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਹਨ। ਇਹ ਭੱਟਾਖਰੀ ਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜੀ ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਰਸਿੰਧੂ ਦੇ ਭੱਟ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਕਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਲਵਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਕਸਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਫ਼ਸਲ ਵੇਲੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਇੰਦਰਾਜ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਸੁਣੀ-ਸੁਣਾਈ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੱਟਾਂ 'ਤੇ ਘੱਟ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।[EoS]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਰਾਂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਤਾਰਾਂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਿਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਉੱਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਟੋਲੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਗੂ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਂ ਟੋਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।[EoS]
- ਕਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸ ਦੀ
BaniDB ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਨਾਂ-ਰੂਪਾਂ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲ ਅਤੇ ਕਲ ਸਹਾਰ ਲਈ 49 ਰਿਕਾਰਡ, ਗਯੰਦ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਲਈ 17-17, ਅਤੇ ਨਲ ਲਈ 12 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 122 ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ 123 ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸੂਚੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[DB][EoS]
- ਵਹੀਆਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਹੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਵਜ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇੱਕ ਖੋਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤੀ ਨਕਲਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।[EoS][EoS]