ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ

ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1504 ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਫੇਰੂ ਜੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤ੍ਰੇਹਣ ਖੱਤਰੀ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਬਿਆਸ ਕੰਢੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਵੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

ਉਹ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੂਜਕ ਸਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਿਖੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਗਭਗ 1532 ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਰਾਹ ਬਦਲ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਗਏ।[EoS][Macauliffe]

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਥਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ: ਚੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਚਿੱਕੜ ਭਰੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕਣੀ, ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਲਾਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣਾ, ਕਟੋਰਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੜਨਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ, ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਵਜੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਕੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ।[EoS][EoS]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਰੰਭੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਲੰਡੇ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਨੇਮਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਲਿਖਤੀ ਬਾਣੀ ਮਿਲੀ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੇਮ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ: ਸਵੇਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਕੀਰਤਨ, ਅਤੇ ਲੰਗਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 63 ਛੋਟੇ ਸਲੋਕ ਰਚੇ, ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ, ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਅਤੇ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਦੋਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋ ਦਿੱਤਾ।[EoS][EoS][EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਲਗਭਗ 1540 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ 'ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਝਾੜ ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਭਰੀ ਦੂਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।[EoS][EoS]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1552 ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਚੋਣ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਦਾਤੂ ਜੀ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।[EoS][EoS]