ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਸਨੀਕ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਹ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ।

ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ, ਬੀ-40 ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹਰੀਕੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਇਹ ਟੋਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਰੁਕਦੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਥੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਗਾਇਨ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਿੱਜੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੰਡ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਅਤੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਤੱਕ ਗਾਰਾ ਵਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ 'ਤੇ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਲੂਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚਿੱਕੜ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੰਡਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਪੰਡਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਇੱਕ ਰਾਤ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਾੜੇ ਦੇ ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।

ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਧ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੇਵਕ ਦੇ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

ਇਹ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀ ਉਹ ਕਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ। ਅੱਗੇ ਹੀਰੇ-ਜਵਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ।

ਦੋ ਸਿੱਖ ਬਚੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿਖਾ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਕੱਫ਼ਣ ਹੇਠਾਂ ਪਈ ਦੇਹ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਮੁਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਸਨ।

ਬਲਵੰਡ ਅਤੇ ਸੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਤਖ਼ਤਨਸ਼ੀਨੀ ਵਾਂਗ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਛਤਰ ਤਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਟਿੱਕਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉਲਟੀ ਵਹਾਉਣ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਏਨਾ ਅਨੋਖਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

ਕਵੀ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬੇਲਾਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਖ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਉਤਰੇ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰ ਮਾਈ ਭਿਰਾਈ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਗਹਿਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਆਗੂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਕਮਰੇ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮੁੜ-ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਮਾਯੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਕੀਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਸਮੇਤ ਖਡੂਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗਹਿਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲੀ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ 'ਤੇ ਕੱਢਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਹਮਾਯੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਮਿਲੇਗਾ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਔੜ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਖਡੂਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੇ, ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਖ਼ਾਨ ਰਜਾਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਜੜੇ ਥੇਹ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ।

ਔੜ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋਗੀ ਦੇ ਪੈਰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੁਆਲੇ ਘਸੀਟੋ, ਅਤੇ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹ ਪਿਆ। ਜੋਗੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕੰਠ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਮੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।

ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਡੂਰ ਲੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਉੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਗਏ।