ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ
ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ
ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਏ। ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਹ
ਉਹ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਜੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਵਿਖੇ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸਨ। ਬਟਾਲੇ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਸੰਭਾਲਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਟਾਲੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਮਤਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਟਾਲੇ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਖਸਤਾ ਕੰਧ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।[EoS][EoS][McLeod]
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ
ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1494 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ 1497 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਘਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਚਲਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਧਰਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਗਿੱਲੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਘਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚਿੱਕੜ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਸਰ ਹੈ।[EoS][Singh][EoS][Macauliffe]
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਹ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੱਡੀ ਗਈ ਹੈ।[EoS][McLeod]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ
ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਂ ਚੋਣੀ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।[McLeod]
- ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼
ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਚੌਦਾਂ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ 1485 ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਾਲ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ।[EoS][EoS][McLeod][Singh]