ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਮਾਰਚ 1691 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੱਦਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ 5 ਦਸੰਬਰ 1700 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਸੀ।[EoS][EoS]

ਦਸੰਬਰ 1705 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 6 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦ ਘਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਤੀਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਸਿੱਖ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਨ ਢਲਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਕਾਮ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][EoS][Gupta]

ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸਰੋਤ, ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਬਾਰੇ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਵੀ ਦੀ ਭੁੱਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਜੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ, ਸੰਮਤ 1753 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ 1747 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਉਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ।[Src][Macauliffe][EoS][Gupta]