ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਨਵੰਬਰ 1696 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ। 5 ਦਸੰਬਰ 1700 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦੀ ਜੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ।[EoS][EoS]

5-6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ, ਹੁਣ ਸਹੇੜੀ, ਲੈ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ੁਰਜੀ ਵਿਚਲੇ ਧਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS][Gupta]

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 9 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਨ ਦਾ ਹੁਕਮ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਚਿਣਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਇਹ ਡਿੱਗ ਪਈ। 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਨੇੜੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਧਨੀ ਵਪਾਰੀ ਸੇਠ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਉੱਥੇ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਚੇਤ, ਸੰਮਤ 1747 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਹਿੰਦ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਲੇਵਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸਰਹਿੰਦ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਸੰਖੇਪ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾਪਤਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।[Macauliffe][Src]