ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 1699 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ 11 ਫੱਗਣ, ਸੰਮਤ 1755, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਉਹ ਚੌਥੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ 5 ਦਸੰਬਰ 1700 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ।[EoS][EoS][Macauliffe]

5-6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ, ਹੁਣ ਸਹੇੜੀ, ਲੈ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ੁਰਜੀ ਵਿਚਲੇ ਧਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS][Gupta]

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 9 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਨ ਦਾ ਹੁਕਮ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਚਿਣਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਇਹ ਡਿੱਗ ਪਈ। 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਨੇੜੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਧਨੀ ਵਪਾਰੀ ਸੇਠ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਉੱਥੇ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਤੁਕਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।[EoS][Gupta][Macauliffe][Src]