ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1687 ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਤ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।[EoS][Macauliffe]

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਈ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਈ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਈ 1699 ਵਿੱਚ ਉਹ 100 ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨੂਹ ਗਏ ਅਤੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਦਾ ਲੁੱਟਿਆ ਮਾਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਗਸਤ 1700 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਕਤੂਬਰ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਚ 1701 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1703 ਵਿੱਚ ਉਹ 100 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਸੀ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੀ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੀ ਬੱਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬੱਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟ, ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।[EoS][Macauliffe]

5-6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸਤੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਟਿੱਬੀ ਵਿਖੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਗਲੀ ਸ਼ਾਮ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਤੀਰ ਅਤੇ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਸਿੱਖ ਛੋਟੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਲੜਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੋਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੱਤਰ-ਲੇਖਕ ਦੀ ਅਹਿਕਾਮ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।[EoS][EoS][Gupta][Macauliffe]