ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅੱਠਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ, ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।

ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਾਜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਦੋ ਸਾਖੀਆਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹਨ: ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੱਦਾ, ਆਮੇਰ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਠਹਿਰਾਅ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਬਕਾਲੇ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਅੰਤਿਮ ਬਚਨ। ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਕਿਸ ਥਾਂ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।

ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ →

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲ

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 1658 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1669 ਅਤੇ 1679 ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਕਠੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਝਗੜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਪਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਸਮਝਿਆ।[EoS]

ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮੇਰ ਪਰਿਵਾਰ

ਆਮੇਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਰਜ਼ਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੁਗ਼ਲ ਜਰਨੈਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚੋਲੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।

1664 ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਦੱਖਣ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਇਸੀਨਾ ਵਿਚਲੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।[EoS][EoS]

ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰ

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਆਉਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ, ਜੋ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੂਲ ਬੀੜ ਸੀ, ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਗੱਦੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹਕੂਮਤ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਵੀ ਘੜਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS][EoS]

ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ

ਕਹਿਲੂਰ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਜੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦੀ ਤਾਂ ਕਹਿਲੂਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਫਿਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ।[EoS][EoS]

ਵਿਖਾਓ

ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ

1656-1663

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸਮਝਣ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਤਖ਼ਤ ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਬਾਲਕ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯੋਗਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ।[EoS][EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ1661-1663ਦਿੱਲੀ

ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ

ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ।

ਨੋਟ: ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।[EoS]

ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਹ

ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਚ 1664

ਸੱਦਾ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ। ਪੰਜੋਖਰਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1720 ਬਿਕਰਮੀ ਦੀ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ, 22 ਜਨਵਰੀ 1664 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਾਦੀ ਜੀ ਮਾਤਾ ਬੱਸੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਵੀ ਨਾਲ ਆਏ, ਅਤੇ ਰਾਹ ਰੋਪੜ, ਬਨੂੜ, ਰਾਜਪੁਰਾ ਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਰਾਹੀਂ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵੀ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਗਏ।

ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਇਸੀਨਾ ਵਿੱਚ ਆਮੇਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਇਹ ਠਹਿਰਾਅ ਫ਼ਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1664 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੱਖਣ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।[EoS][EoS][EoS][EoS][EoS]

ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ1664 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚਪੰਜੋਖਰਾ, ਅੰਬਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ

ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੌਤੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਵਾਈ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਪੰਜੋਖਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ। ਲਾਲ ਚੰਦ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਮਖੌਲ ਕਰਨ ਆਇਆ: ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਕੀ ਪਤਾ?

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਛੱਜੂ ਰਾਮ, ਜੋ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਗੀਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਾਵਿ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।

ਲਾਲ ਚੰਦ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਕਾਵਿ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਹ ਸਾਖੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਕਥਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਲ ਚੰਦ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1705 ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਾਅਵਾ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜਾਂਚਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਨਾਂ ਲਾਲ ਚੰਦ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਦਾ ਨਾਂ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 1664 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜੋਖਰਾ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ।[EoS]

ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ1664ਦਿੱਲੀ

ਰਾਣੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪਰਖ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪੁਆਏ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅਲੌਕਿਕ ਗੁਣ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਾ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਰਾਣੀ ਦਾਸੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਬਾਕੀ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇਗੀ।

ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਮੰਨ ਗਏ। ਜ਼ਨਾਨਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਛੜੀ ਛੁਹਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਖ਼ੀਰ ਪਿੱਛੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਬੈਠੀ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਸ ਸਾਖੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਕਰਾਮਾਤ ਦੀ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਇਨਕਾਰ, ਸਿਰਫ਼ ਸਾਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (1)

ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਛੜੀ ਲੈ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। (pp. 324-325)[Macauliffe]

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ

ਮਾਰਚ 1664

ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪੂਰਬ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਰਤਦਿਆਂ 21 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਹੈਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਿਮਾਰਾਂ ਕੋਲ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਵਿਵਾਦਤ25 ਮਾਰਚ 1664, ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰਦਿੱਲੀ

ਕੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲੇ?

ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦੋ ਥਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪਰਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ 25 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਥਾਲ ਰਖਵਾਏ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ-ਜਵਾਹਰ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਕੀਰ ਦਾ ਚੋਲਾ ਅਤੇ ਟੋਪੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਥਾਲ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਰਾਮਾਤ ਮੰਗਣ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੇ, ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਉਸੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜਾ ਹੋਰ ਹੀ ਤਿੱਖਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਹ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਚੇਤ ਸੁਦੀ 9, 1721 ਬਿਕਰਮੀ, 25 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਲ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲੇ ਥਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਸੀ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਹ 25 ਮਾਰਚ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਾਮਾਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇ ਕੇ ਕਿ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਇਹ ਇਨਕਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ। (pp. 322-323, 328)[Macauliffe]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਮਾਰਚ 1664ਦਿੱਲੀ

ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੇਚਕ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਚੇਚਕ ਕਾਰਨ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਇਹ ਗੱਲ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰੋਗ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੀ ਨਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਇਨਕਾਰ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚੇਚਕ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆਏ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਜ਼ੇ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗ ਲੱਗੀ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਚੇਚਕ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈ।[EoS]

ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ

ਮਾਰਚ 1664

ਬਿਮਾਰੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀ। ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਬੱਸੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾਇਆ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਜਮਨਾ ਕਿਨਾਰੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂ ਬਾਲਾ ਪੀਰ, ਭਾਵ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਾਂਪੁਰਖ, ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਥੀਆਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਤਾਲਪੁਰੀ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 22 ਅਗਸਤ 1664 ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।[EoS][EoS][EoS]

ਵਿਵਾਦਤ30 ਮਾਰਚ 1664ਦਿੱਲੀ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ?

ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਮੇਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਘਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਮਨਾ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਡੇਰਾ।

ਨੋਟ: ਇਸੇ ਮਤਭੇਦ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਦੋਵੇਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਬੰਗਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜਮਨਾ ਕਿਨਾਰੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਹ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਲਾਗ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਘਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਬਿਮਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਠਹਿਰਾਅ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।[EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਮਾਰਚ 1664ਦਿੱਲੀ

ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ

ਹੋਰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ: ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ, ਭਾਵ ਬਕਾਲੇ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ।

ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਡਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਢੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਲਾਇਆ ਬੂਟਾ ਨਹੀਂ ਸੁੱਕੇਗਾ।

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਰੀਅਲ ਮੰਗਵਾਇਆ। ਹਿੱਲ ਨਾ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੱਥ ਘੁਮਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ।

ਬਾਬਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਸੀ, ਜੋ ਬਕਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ 22 ਜਣੇ ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣ ਬੈਠੇ ਸਨ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਬਚਨ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਉਚਾਰ ਸਕੇ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਾਕੰਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਸੀ, ਜੋ ਬਕਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਇਸੇ ਤੋਂ ਪਿਆ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਮੰਗਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੱਥ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। (pp. 328-329)[Macauliffe]

ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ22 ਅਗਸਤ 1664ਪਾਤਾਲਪੁਰੀ, ਕੀਰਤਪੁਰ

ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ

ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਥੀਆਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਨੋਟ: ਇਹ ਵਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (1)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਇਹ ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 11, 1721 ਬਿਕਰਮੀ, 22 ਅਗਸਤ 1664 ਨੂੰ ਪਤਾਲਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਤਸਵੀਰਾਂ

ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਪੁਰਖੂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Purkhu of Kangra, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Kapany Collection (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਲਗਭਗ 1800-1840 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, ਲਗਭਗ 1800-1840. Royal Collection Trust, RCIN 925209 (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਪਾਕਪਟਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਮਨਜ਼ ਲਗਭਗ 1661-1664 ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਨੇ ਤੋਂ ਹੈ।
Sri Guru Har Krishan Ji and his scribe, ਲਗਭਗ 1661-1664. Public domain. ਸਰੋਤ

ਸਰੋਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਲਗਭਗ 1741 ਅਤੇ 1776ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਵਾਰਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ। ਇਹ ਛੋਟੀ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਘੱਟ ਪਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਲਿਖਣ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੈ।[EoS]
ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂਛਪਿਆ ਸੰਸਕਰਣ 1986; ਰਚਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਇੱਥੇ ਜਾਂਚੀ ਨਹੀਂ ਗਈਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
25 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਥਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪਰਖ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਕਰਮੀ ਦੀਆਂ ਸਟੀਕ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS]
ਭੱਟ ਵਹੀਆਂਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਭੱਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਰਜਿਸਟਰ; ਨਕਲਾਂ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ
ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਜਿਸਟਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੱਟ ਅਕਸਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣੀ-ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨਕਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਮਝੋ, ਪਰ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਨਹੀਂ।[EoS][EoS]
ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ19ਵੀਂ ਸਦੀਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਬਹੁਤੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਕਿ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਉਸ ਘੜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੈ।[EoS][EoS]
ਮੈਕਾਲਿਫ਼, The Sikh Religion, ਜਿਲਦ 41909ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਗੱਲ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।[Macauliffe]
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼1992-1998ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ
ਇੱਥੇ ਵਰਤੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][EoS]

ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥ

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ
ਇੱਕ ਨੇੜਲਾ ਸਰੋਤ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹੈ।
ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ
ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਾਦਤ
ਸਰੋਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ।

ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ

"ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ". ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ. https://sikh-history.co.uk/pa/lives/guru-har-krishan/