ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ; ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮਾਤਾ
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ। 1708 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।
ਵਿਆਹ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਭਾਈ ਹਰ ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਸ ਦੇਵੀ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸਨ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੋਹਤਾਸ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ 1700 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।
ਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਮੰਨ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1700 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਗੁਪਤਾ ਵੀ ਇਹੋ ਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਇਹੋ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।[EoS][Macauliffe][Gupta]
ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮਾਤਾ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮਾਤਾ ਐਲਾਨਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਚਨ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣਗੇ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੱਸਦੇ ਸਨ।[EoS][Macauliffe]
1705 ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ 1706 ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਮੁੜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਥ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ 1726 ਅਤੇ 1734 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।[EoS][EoS][Mann][Gupta]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ
ਕਿਸੇ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1734 ਅਤੇ 1747 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਗੁਪਤਾ ਲਗਭਗ 1750 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1708 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੋਗ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta][Macauliffe]
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ, ਜੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਸਮੇਂ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰ ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਰਾਮ ਬਸੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS][Gupta][Macauliffe]
- ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਕਦੋਂ ਆਏ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਵਿਆਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1700 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।[EoS][Gupta][Macauliffe]
- ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸੀ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪੰਜ ਸ਼ਸਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਛੇ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤੇ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੀ ਇਹੋ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰਖੌਦਾ ਤੋਂ ਰਾਖਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।[EoS][Macauliffe][Gupta]