ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, 1605 ਤੋਂ 1627
ਜਹਾਂਗੀਰ
ਚੌਥਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਰਜ ਹੈ, ਜੋ 1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਵੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤਖ਼ਤਨਸ਼ੀਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ
ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਲੀਮ ਸੀ, ਅਤੇ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1605 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ੁਸਰੋ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1606 ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਆਇਆ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕੱਟੜ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁਕਮ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਿਕਾਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਕਸਰ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਵੇ।
ਜਹਾਂਗੀਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਖ਼ੁਸਰੋ ਉੱਥੇ ਰੁਕਿਆ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਲਾਇਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ 1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 1769 ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। 1840ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਦੋਸ਼ ਹੋਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।[Src][(eds)][EoS]
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ
ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਭੇਜਿਆ। 1640ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਰਕਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਾਰਨ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਸ ਸ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਬੰਧ ਸੁਧਰੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਡੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ-ਗ੍ਰੰਥ 1620 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।[(eds)][EoS][EoS]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾਜ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਰੋਜਰਜ਼ ਅਤੇ ਮੂਸਵੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੂਸਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੰਗੋਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਯਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਫਿਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।[EoS][Src][(eds)][EoS]
- ਜੁਰਮਾਨਾ
ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਲੇਖਕ ਗੁਏਰੇਰੋ ਦੋਵੇਂ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਬਿਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਏਰੇਰੋ ਅਨੁਸਾਰ ਤਸੀਹੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਜ਼ਾਮਨ ਨੇ ਦਿੱਤੇ, ਜਦਕਿ ਦਬਿਸਤਾਨ ਦੋਸ਼ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।[Src][(eds)][EoS]
- ਤਰੀਕ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਤਰੀਕ 30 ਮਈ 1606 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਸਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੂਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਮੂਸਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 22 ਮੁਹੱਰਮ (30 ਮਈ) ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਯਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਇਸ ਨੂੰ 22 ਸਫ਼ਰ (19 ਜੂਨ) ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][(eds)][EoS]
- ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਸੀ?
ਦਬਿਸਤਾਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 1617 ਅਤੇ 1619 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।[(eds)][EoS][EoS]
ਤਸਵੀਰਾਂ
17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਘੂ ਪੋਰਟਰੇਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
SpeakingArch (photograph); artist unknown, 17ਵੀਂ ਸਦੀ. ਤਾਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਆਗਰਾ.CC BY-SA 4.0. ਸਰੋਤ
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੋਰਟਰੇਟ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਜਹਾਂਗੀਰ, ਹਾਸ਼ਿਮ ਅਤੇ ਅਬੁਲ ਹਸਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 1614 ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ।
Hashim and Abu al-Hasan, ਲਗਭਗ 1614. ਮਿਊਜ਼ੇ ਗੀਮੇ, ਪੈਰਿਸ. Public domain. ਸਰੋਤ
