ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੰਡਤ ਕੋਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਬਕ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਿੰਨੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਬੁਰਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਸਿੱਖਣ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਮੁੜ ਕੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਸੌਂ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਣਕ ਖਾ ਅਤੇ ਮਿੱਧ ਦਿੱਤੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿਸਾਨ ਬਾਲਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂ ਫ਼ਸਲ ਪੂਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਇਹੀ ਲਿਖਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਨ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਨੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਬਾਲਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਸੁੱਤੇ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਛਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਗ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੜੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਫਨ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਮਾਣ ਹੈ।

ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਮਾਲ ਖ਼ਰੀਦਣ ਜੋ ਮੁਨਾਫ਼ੇ 'ਤੇ ਵਿਕ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਇਸ ਲਈ ਨਾਲ ਗਏ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਣ।

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਬਿਨਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੁਕ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਪਹਿਨਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸੇ 'ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭੇਜੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ 'ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾ ਮਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜੇ, ਨਾ ਪੈਸੇ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਥਾਂ ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਟਾਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਰਾਤ ਲਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਨੇੜੇ ਰੁਕੀ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖੁਰ ਰਹੀ ਕੰਧ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੇ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੰਧ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੋਂ ਹਟ ਜਾਓ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਇਹ ਕੰਧ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੇਗੀ। ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਕੰਧ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੰਡਾਰ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਲੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਈ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਪੂਰਾ ਮਿਲਿਆ।

ਬਾਅਦ ਦੀ ਇੱਕ ਹਰਮਨਪਿਆਰੀ ਸਾਖੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਨਾਜ ਤੋਲਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਗਿਣਦੇ, 'ਤੇਰਾ', ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ 'ਤੁਹਾਡਾ' ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇਸੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਲੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤਲਵੰਡੀ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਦੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਬੱਚੇਦਾਰ ਸਨ। ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਓ। ਉਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਝਿਜਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਭਗੀਰਥ ਜੀ, ਨੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਚਾਨਣ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਕੋਲ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਏ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੂਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਫੜਾ ਕੇ ਪੀਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੇਵਕ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੌੜ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਆ। ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਖ਼ੁਦ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਲ ਪਵਾਏ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਭੀੜ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਲੰਗੋਟੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ।

ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਉਚਾਰਿਆ: ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਲੋਕ ਇਹ ਗੱਲ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਆਮ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਜ਼ੀ ਇੰਨੀ ਸੌਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰੰਪਰਾ ਨਮਾਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਮਾਜ਼ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਗਏ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੱਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਣਾਈ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੁੱਖ ਵਾਲੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਪਲ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਠੜੀ ਚੁੱਕੀ ਮੁੜੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀ ਹਾਲ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਠੜੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਮੀਂਹ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਲੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਫ਼ਨ ਮਿਲੇਗਾ ਨਾ ਕਬਰ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਰਬਾਬ ਫੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਰਬਾਬ ਸੁਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਤੁਕ ਗਾਈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰੱਬ ਦਾ ਭੈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਜਣ ਧਰਮੀ ਜਾਪਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਲਈ ਮਸੀਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦਾ। ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਉਸ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ, ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਨੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬੰਦਾ ਸਮਝਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਸੱਜਣ ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਆਇਆ ਕਿ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਕੈਂਹ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉੱਪਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਗੜਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਕਾਲਖ ਛੱਡਦੀ ਹੈ।

ਸੱਜਣ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁਨਾਹ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਫ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਛਤਾਵੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਲ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਸੀ।

ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੈਦਪੁਰ ਆਏ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਕਾਰਿੰਦੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੋਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਖੱਤਰੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਿਉਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹੀ ਛਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰੱਬ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਦੋਂ ਛਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੁੱਖੀ ਰੋਟੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਗੋ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦਬਾਏ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਗੋ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੂਨ। ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ-ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹੀ ਹੋਈ।

ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ 'ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਭੀੜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੁਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤਰਾਂ ਕੋਲ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਖ਼ੌਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਪਾਣੀ ਸੁਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਰਿਹਾ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਨਤਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਤ, ਚਤੁਰ ਦਾਸ, ਇਸ ਅਜੀਬ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਰੁਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਗਤ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਸਾਲਗਰਾਮ ਹੈ, ਨਾ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਨਾ ਜਪਮਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਲਕ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਾਲਗਰਾਮ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਾ ਬਣਾਓ, ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਬਾਰੇ ਵੀ। ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਦਵਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਮਾਲੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਸੱਤ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਹਰ ਲੱਖ ਲਈ ਇੱਕ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਈ ਫੜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦੇਣਾ। ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੌਣ ਕੁਝ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਅਤੇ ਸੂਈ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਦਾਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਇੱਕੋ ਦੌਲਤ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗੀ।

ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਮਨਸੁਖ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਹ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਨਸੁਖ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਨਸੁਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰੋ।

ਰਾਜਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਭੇਜਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਜਨਬੀ ਆਇਆ ਜੋ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਜਾਣ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੰਦਰਕਲਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ, ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸੈਦੋ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਗਲੀ ਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਮੇਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਗੋਰਖ ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਲਿਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਝੂਠ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਲੁਕੇ ਹਨ।

ਸਿੱਧ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਹਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੱਪਰ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਸ਼ਮੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲ ਅਤੇ ਰਤਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁੜ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤੇ ਗਏ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮੱਕੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਥਮਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਲੇਟੇ ਅਤੇ ਕਾਬੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਸੌਂ ਗਏ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਵੇਲੇ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਕਿੱਧਰ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿਓ ਜਿੱਧਰ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਘੁਮਾਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਘੁਮਾਏ, ਕਾਬਾ ਵੀ ਉੱਧਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਅਜਨਬੀ ਦੇ ਪੈਰ ਚੁੰਮੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਸੱਚਾ ਬੰਦਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਿਹਰਬਾਨ ਇਹੀ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰ 'ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਠਕ ਵੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅੱਗੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਚਰਚਾ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੱਕੇ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਖੜਾਵਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਬਗ਼ਦਾਦ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫ਼ਕੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਖ ਝਪਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਜਹਾਨ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੇਠੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੁਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।

ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਥੱਕੇ ਅਤੇ ਪਿਆਸੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਹੇਠ ਰੁਕੇ। ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ, ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ, ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਲੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਆਪ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੰਗਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਂਹ ਹੋਈ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪਾਣੀ ਫੁੱਟ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਵਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਲਾਅ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗਾ।

ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਢਲਾਣ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਠਾਇਆ। ਪੱਥਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਜੇ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਲੀ ਦੀ ਕਬਰ ਉੱਪਰ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਹੈ।

ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਚੋਲਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਚਾ ਅਕਾਲ ਚੋਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਲਾਜਵਰਦ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਾਕਮ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਾਹੁਣਗੇ।

ਕਿਤਾਬਚਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਕਮ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਹਾਕਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕਿਤਾਬਚਾ ਇਸ ਸਾਖੀ ਲਈ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੋਲਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਲਖ਼-ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦੇ ਭਾਈ ਤੋਤਾ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਕਾਬਲੀ ਮੱਲ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਲੈ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਭਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਘੋੜਾ। ਮੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗਠੜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੋੜਾ ਬਿਨਾਂ ਲਗਾਮ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਮਗਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਇੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਕੀਰ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੇਖਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਚੁੰਮੇ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਮੰਗਣ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਬੰਦੀ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਪੁਰਾਤਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਚੱਕੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਪੁੜ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਉਂ ਚੁਕਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਸੌਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਥਿੰਦੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨੇ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ, ਇੱਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਿਆ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਇਹੀ ਜਵਾਬ ਹੈ।

ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੜਨ ਨਿਕਲਿਆ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਧਰਮਸਾਲ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਵਸਿਆ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਪਾਕਪਟਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਕਮਾਲ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਆਇਆ। ਉਹ ਤੁਕਾਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੁਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਸੱਚਾ ਬੰਦਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ੇਖ਼ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੱਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਚਾਹੋ: ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋ ਬੇੜੀਆਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਵੇਗਾ ਨਾ ਡੁੱਬਣਾ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਅਚਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੀੜ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੋਗੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਲੋਟਾ ਲੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਲੱਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਾਂਜੀ ਪਾ ਕੇ ਦੁੱਧ ਕਿਉਂ ਫਿਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਤਿਆਗੀ ਦਾ ਬਾਣਾ ਲਾਹ ਕੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਜੀਵਨ ਕਿਉਂ ਅਪਣਾਇਆ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੁਕਸ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਭਾਂਡਾ ਨਹੀਂ ਮਾਂਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਤਿਆਗਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।

ਫਿਰ ਜੋਗੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਕਰਾਮਾਤ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਚਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੀਰ ਕੰਢਿਆਂ ਤੱਕ ਭਰਿਆ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਓਨੇ ਸੰਤ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਇਹ ਥਾਂ ਸਾਂਭ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਝੋਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਬੇਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਕੱਢ ਕੇ ਦੁੱਧ ਉੱਤੇ ਧਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਈ ਥਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਗੇ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਲਣ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮਜ਼ਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪੱਥਰ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਬੰਦ ਕਰਨ? ਉਹ ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰਾਵੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਗਵਾਏ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭਗਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

ਬੀ-40, ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਰੁਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਾ ਗਏ।

ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚੋਂਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੰਡ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਵਾਪਸ ਤੁਰੇ। ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਵਤੀਰੇ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਕੜ ਨਹੀਂ, ਕੇਸਰ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਸਾਖੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉਜਾੜ ਥਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਗਣ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ। ਫਿਰ ਚਾਂਦੀ ਆਈ, ਫਿਰ ਸੋਨਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਲਦੀ ਚਿਖਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਦਰ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਖਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਅੰਗ, ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ, ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਖ਼ਬਰ ਫੈਲੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਆਏ। ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਥਾਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸੁੱਕੀ ਕਿੱਕਰ ਹੇਠ ਬੈਠੇ, ਜੋ ਹਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਝਗੜਨ ਲੱਗੇ: ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖਣ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਿਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤਾਜ਼ੇ ਰਹਿਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰ ਲਵੇ। ਸੋਹਿਲਾ, ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਜਪੁ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ ਸਮੇਤ ਸ਼ਬਦ ਗਾਏ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਦਰ ਲਈ ਅਤੇ ਲੇਟ ਗਏ।

ਜਦੋਂ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਅਲੋਪ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਤਾਜ਼ੇ ਸਨ। ਹਰ ਧਿਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲਿਆ।

ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਰੀਦ, ਜੋ 1647 ਤੱਕ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ। ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਝਗੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹੋ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਮੁਰੀਦ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹੁਣੇ ਪਰਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਛਕਿਆ ਹੈ।