ਮੱਕਾ, ਮਦੀਨਾ ਅਤੇ ਬਗ਼ਦਾਦ
ਮੱਕਾ: ਘੁੰਮਦੀ ਮਹਿਰਾਬ
ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਸੌਂਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੈਰ ਉੱਧਰ ਕਰ ਦਿਓ ਜਿੱਧਰ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮੱਕੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਥਮਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਲੇਟੇ ਅਤੇ ਕਾਬੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਸੌਂ ਗਏ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਵੇਲੇ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਕਿੱਧਰ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿਓ ਜਿੱਧਰ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਘੁਮਾਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਘੁਮਾਏ, ਕਾਬਾ ਵੀ ਉੱਧਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਅਜਨਬੀ ਦੇ ਪੈਰ ਚੁੰਮੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਸੱਚਾ ਬੰਦਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਿਹਰਬਾਨ ਇਹੀ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰ 'ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਠਕ ਵੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅੱਗੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਚਰਚਾ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੱਕੇ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਖੜਾਵਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੈ?
ਇਸ ਸਾਖੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ।
ਵਾਰ 1 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੈ: ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਗੇ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਹੈਸੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੱਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਮੁਢਲਾ ਸਰੋਤਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੀਲੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ, ਕਾਜ਼ੀ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਘਸੀਟਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਮੱਕਾ ਘੁੰਮਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। (pauri 32)[Src]
- ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇੱਥੇ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਕਾਬੇ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਤਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਿਚਲੇ ਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।[EoS]
- ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇੱਥੇ ਮੱਕੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਮਹਿਰਾਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਹਾਉਦੀਨ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। (ff. 51-53, as cited in GNSR p. 123)[(tr.)]
- ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸ਼ਬਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਰਾਮਾਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੇ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਇਸ ਨੂੰ ਮਦੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। (pp. 123-124)[McLeod]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇੱਥੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਭੇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਲੋੜ ਕਾਰਨ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸੰਭਾਵੀ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। (pp. 122-125)[McLeod]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇੱਥੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੱਕੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਸੰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੀ ਲਗਭਗ ਪੱਕੀ ਹੈ।[Grewal]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਹਲੀ ਕੀਤੀ। (preface)[Singh]
