ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ
ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ 'ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਖਰੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਸਾਖੀ
ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਟੋਲੀ ਮਿਲੀ ਜੋ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਭੁੱਖੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਧਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ 'ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੌਦਾ ਲਏ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਝਿੜਕਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੌਦਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਾਖੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਖਰੇ ਸੌਦੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ।[EoS][McLeod]
ਇਸ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ
ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਥਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਛੱਡਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।[McLeod]
- ਸਿੱਖ ਕਾਲ
ਇਮਾਰਤ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਾਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ 100 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦਾ 1962 ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ ਦਾ 1998 ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ, ਦੋਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੈਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਮਾਘ, ਵੈਸਾਖ ਅਤੇ ਕੱਤਕ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।[EoS][Khan][Qaisar]
- 30 ਦਸੰਬਰ 1920
ਸੁਧਾਰ
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 30 ਦਸੰਬਰ 1920 ਤੱਕ ਉਦਾਸੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ। 1947 ਤੱਕ ਇਹ ਗੁੰਬਦਾਂ ਵਾਲੇ ਬੁਰਜਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਿੰਨ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।[EoS]
- 1947 ਤੋਂ
ਬੰਦ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ
ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਕੈਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਦ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ 1993 ਨੂੰ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਮੁੜ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਸਮਾਂ 1993-94 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਕੈਸਰ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਦਾ ਵਣ ਦਾ ਰੁੱਖ ਉਸ ਦਾਤਣ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਖੰਡ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਖੰਡ ਦੀ ਕਥਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।[EoS][Qaisar]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਸਾਖੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਲਿਓਡ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੈਸਰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1962 ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਪੰਜਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਸਰ ਬਾਬਾ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਬਰੀਕ ਸੂਤ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਸੀ।[EoS][McLeod][Khan][Qaisar]
- ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਜਾਗੀਰ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 100 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੈਸਰ 250 ਵਿੱਘੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕਾਈਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[EoS][Qaisar]
ਤਸਵੀਰਾਂ
ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਚਹਿਲ 'ਪਟਿਆਲਵੀ' ਨੇ 21 ਅਕਤੂਬਰ 1933 ਨੂੰ ਲਈ।
Dhanna Singh Chahal 'Patialvi', 1933. ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
