ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਗਤ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ
ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 659 'ਤੇ ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਦਾਰੂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਜੀਵਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਕੌਣ ਸਨ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 1480 ਤੋਂ 1573 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ, ਇੱਕ ਭਗਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਭਗਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ।
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲਖਨਊ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਕੋਰੀ ਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਭੀਖਨ ਸਨ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬਦਾਯੂਨੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੇਖ਼ ਭੀਖਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਤਾਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਰਾਨ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੇਖ਼ ਭੀਖਨ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।[EoS][Macauliffe]
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ
BaniDB ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 659 'ਤੇ। ਪਹਿਲਾ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਵਗਦੇ ਅੱਥਰੂ, ਸੁੱਕਿਆ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਕੇਸ। ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਚੰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਇੱਕ ਦਾਰੂ ਹੈ।[DB][EoS]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਪਛਾਣ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਰਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਾਕੋਰੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੇਖ਼ ਭੀਖਨ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਆਪ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।[EoS][Macauliffe][DB]