ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ
ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਟੋਂਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਧੁਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਨਕਲ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ।
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਧੁਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਾਲਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਭੋਜਨ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਆਪ ਛਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਥਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਨਾਭਾ ਦਾਸ ਜੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਜਾਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਿਕਰ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਬੀਜੇ ਅੰਨ ਉਗਾਇਆ।[EoS][Macauliffe][EoS]
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ
ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਦੋ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 487 ਅਤੇ 488 'ਤੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 695 'ਤੇ। ਆਸਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਗੁਆਏ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਧਨਾਸਰੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ: ਅੰਨ, ਦੁਧਾਰੂ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ, ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ।[DB][EoS][Macauliffe]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ
- ਅੰਗ 487 ਅਤੇ 488 ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੱਬ ਵੱਲ ਕਿਵੇਂ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। BaniDB ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਮਹਲਾ 5 ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ।[EoS][EoS][DB]
- ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਨਮ ਸਾਲ 1415 ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਾਜ 1410 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਸੰਭਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe][EoS][EoS]