ਚਿਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਇਹ ਜੰਗ ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੱਕਰ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡੇਰਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਿੱਖ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗ਼ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਗਫ਼ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਜੰਗਲ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਸਿੱਖ ਤੋਪਚੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਪੈਨੀਕੁਇੱਕ ਦੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਫ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਗਫ਼ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਬਰਤਾਨਵੀ ਨੁਕਸਾਨ 2,446 ਜਵਾਨ ਅਤੇ 132 ਅਫ਼ਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਤੋਪਾਂ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁੱਲ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸਾਰ 602 ਮਾਰੇ ਗਏ, 1,651 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ 104 ਲਾਪਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੁਕਸਾਨ 4,000 ਤੋਂ 8,000। ਇਹੀ ਦੋ ਸਰੋਤ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, 12,000 ਅਤੇ 10,000, ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ।

ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਗਫ਼ ਦੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਨੂੰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 22 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।[EoS][Web]