ਖ਼ੁਸਰੋ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ
ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਵੀ
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੱਤੀ ਲੋਹ, ਬਲਦੀ ਰੇਤ ਅਤੇ ਉਬਲਦਾ ਪਾਣੀ ਸਹਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰਾਵੀ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਤੱਤੀ ਲੋਹ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਦੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਹਰ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕਿ ਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਆਏ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਉਦਾਹਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਰੀਰ ਇਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬਿੰਬ ਵਰਤਦੇ ਹਨ: ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ, ਲਾਟ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗਾ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਘੰਡੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ। ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੈ?
ਇਸ ਸਾਖੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦਬਿਸਤਾਨ, ਜੈਸੁਇਟਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ-ਠੀਕ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਗਰਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖ ਸਸਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਤਾਰੀਖ਼ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ 30 ਮਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੂਸਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੂਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧੀ, ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।[EoS]
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਉਹ ਤੁਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੋਝੀ ਸੀ। (Quoting Bhai Gurdas, Var 24, pauri 23)[EoS]
- ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਬੇੜੀਆਂ, ਰੇਤ, ਦੇਗ, ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। (pp. 91-100)[Macauliffe]
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਦਬਿਸਤਾਨ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।[Src]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਰਤੇ।[EoS]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[EoS]
