1 ਮਈ 1746[EoS][Gupta]13 ਚੇਤ 1802 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (10 ਮਾਰਚ 1746), ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਲਈ
ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
1746 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਠਾਣੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਜਥੇ ਦਾ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੀਆਂ ਦਲਦਲਾਂ ਤੋਂ ਬਸੋਹਲੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਮਨਾਬਾਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜਸਪਤ ਰਾਇ 1746 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਲਖਪਤ ਰਾਇ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ, ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਯਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਘੇਰਾ ਤੋੜ ਕੇ ਬਸੋਹਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ 1 ਅਤੇ 2 ਮਈ 1746 ਨੂੰ 7,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 3,000 ਫੜੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੜੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੋੜਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਣਿਆ। ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 400 ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨੇ ਹੀ ਫੜੇ ਗਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਢਾਹੁਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾੜਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਰਤਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ 30 ਮਾਰਚ 1747 ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।[EoS][Gupta]
ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ
- 1746-03-10: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਇਹ ਦਿਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 13 ਚੇਤ 1802 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, ਮੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਸੋਮਵਾਰ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1 ਅਤੇ 2 ਮਈ।[EoS]
- 1746-04: ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਇਸ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ 1746 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਹ ਮੱਸਿਆ ਦਾ ਦਿਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀਆਂ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।[Gupta]
- 1748-04: ਗੁਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਇਸ ਨੂੰ 1804 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1747-48) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਪ੍ਰੈਲ 1748 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਮਾਰਚ 1747 ਵਿੱਚ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।[Gupta]