ਉਸਾਰੀ: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ; ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਮਗਰਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੀਂਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ।
ਵੇਖੀਏ ਕੌਣ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੱਯ-ਉਦ-ਦੀਨ ਆਪਣੀ ਤਵਾਰੀਖ਼-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ, ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਇੱਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੀ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੀ ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ 1896 ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 (1 ਮਾਘ 1645 ਬਿ.) ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਹੀ ਬਿਕਰਮੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ 1589 ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਇੱਟ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਮਿਸਤਰੀ ਨੇ ਉਹ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਨੀਂਹ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਮਿਸਤਰੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੈ?
ਇਸ ਸਾਖੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ।
ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ 1588 ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਦੋ 1885 ਅਤੇ 1896 ਵਿੱਚ ਛਪੇ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੀ ਕੋਈ ਲਿਖਤ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਲ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਗਰਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1550 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ 1563 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ, ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਲੰਮੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ।[EoS]
- ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਇੱਟ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।[Macauliffe]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।[Gupta]
- ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਲਈ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
