ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ

ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1479 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਲਗਭਗ 1540 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1552 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤਿਹੱਤਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1574 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ: ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸਤੀ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਈ ਮੰਜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਮਗਰਲੇ ਲੇਖਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫੇਰੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਆਪ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਗਰਲੇ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਕਥਾ ਹੀ ਹੈ।

ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ →

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ

ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਖ਼ਤਨਸ਼ੀਨੀ ਤੱਕ

ਜਦੋਂ 1552 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜੇ, ਤਾਂ ਹਮਾਯੂੰ ਅਜੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪੱਤਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁਝੇਵੇਂ ਭਰਿਆ ਲਾਂਘਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਇਸੇ ਥਾਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ।

ਹਮਾਯੂੰ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 1555 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਜਨਵਰੀ 1556 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1556 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।[EoS][EoS][EoS]

ਅਕਬਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਤੀ

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਜਜ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਕਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ, ਉਲਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਾਉਣ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਬਾਦਤਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹਿਸਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖ਼ਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਕਰ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਫ਼ੁਟਨੋਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਬਰ ਵੱਲੋਂ ਜਜ਼ੀਆ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1579 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।[EoS][Macauliffe]

ਵਿਖਾਓ

ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਯਾਤਰੀ

1479-ਲਗਭਗ 1540

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 (ਵੈਸਾਖ ਸੁਦੀ 14, 1536 ਬਿ.) ਨੂੰ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੱਲਾ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੇਜ ਭਾਨ ਜੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ ਜੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੱਛਮੀ, ਭੂਪ ਕੌਰ ਜਾਂ ਰੂਪ ਕੌਰ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੋਹਨ ਜੀ, ਮੋਹਰੀ ਜੀ, ਦਾਨੀ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਨੀ ਜੀ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀਹ ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਮਗਰਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਲਗਭਗ 1540ਬਾਸਰਕੇ ਅਤੇ ਖਡੂਰ

ਸਾਧੂ ਦੀ ਝਿੜਕ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ

ਗੁਰੂ ਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਝਿੜਕ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਿਰਧ ਯਾਤਰੀ ਖਡੂਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੀਹਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਘਰ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ।

ਬਾਸਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1540 (1597 ਬਿ.) ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਸਾਧੂ ਦੀ ਝਿੜਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਡੂਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1597 ਬਿ./1540 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਦੇ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਡੂਰ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ

ਲਗਭਗ 1540-1552

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪਹੁ ਫੁੱਟਣ ਤੋਂ ਕਈ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠਦੇ ਸਨ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੈਂਡੇ ਦੌਰਾਨ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰੀ ਗੋਇੰਦੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਜੋ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪੱਤਣ 'ਤੇ ਬਸਤੀ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੋਇੰਦੇ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬੁਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਗਾੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1546 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਖਡੂਰ

ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ

ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਨਿਰਾਦਰ ਨੂੰ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਖੀ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਨੇਰੀ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਖਡੂਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਖਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਗਰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੀ ਰੱਖੀ।

ਖੜਾਕ ਨਾਲ ਜਾਗੀ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੀ ਨੇ ਮਿਹਣਾ ਮਾਰਿਆ: ਅਮਰੂ ਨਿਥਾਵਾਂ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਾਦਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ ਅਤੇ ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ ਆਖਿਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ਕਹੇ ਗਏ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਹ ਸਰੋਤ ਇੱਕੋ ਧਾਰਾ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਡਿੱਗਣ, ਮਿਹਣੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੀ ਚੋਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਮੁੜ-ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਦੇ ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ1546ਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

ਗੋਇੰਦੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੱਤਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਗੋਇੰਦੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ, ਖਡੂਰ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਕਸਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਾਲ 1603 ਬਿ./1546 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ1552ਖਡੂਰ

ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੱਕੇ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਟਿੱਕਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਰਸਮ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਗਰਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਬਾਣੀਸੱਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਟਿੱਕਾ, ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਵਾਂਗ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (Ang 968, Ramkali ki Var, pauri 6)[DB]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਭੇਟਾਂ, ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ 29 ਮਾਰਚ 1552 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਦਬਿਸਤਾਨ ਭੱਲਾ ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Src]

ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇ: ਬਾਬਾ ਦਾਸੂ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ

1552 ਤੋਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਖਡੂਰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਦੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੀ। ਹੇਠਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਜੀ, ਇੱਕ ਨਾਈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨਾ ਕੇ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।[EoS][EoS][EoS][Macauliffe]

ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ1552 ਤੋਂ ਬਾਅਦਖਡੂਰ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਬਾਬਾ ਦਾਸੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ

ਬਾਬਾ ਦਾਸੂ ਜੀ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਸਰੋਤ ਮਗਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਲਈ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (1)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਲਾਈ, ਮਗਰੋਂ ਪਛਤਾਏ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਗਏ।[EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਤ

ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।

ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਅਪਣਾਏ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਉਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਬਿਰਧ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ। ਲੋਕ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਪਲੋਸਿਆ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਬੁੱਢੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਨਾ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ।

ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਹਥਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬਾਸਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਚੁੱਕ ਸਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਘੋੜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ, ਘਰ ਮੁੜਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੁੱਟੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੰਗੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਖਡੂਰ ਪਰਤੇ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਬਖ਼ਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਉਹ 1628 ਤੱਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹੇ। ਇਹ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਸਲ ਟਕਰਾਅ ਦੀਆਂ ਧੜੇ ਪੱਖੀ ਯਾਦਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਪੱਖ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਲੱਤ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਬਾਸਰਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਦਾ ਟਕਰਾਅ

ਉਸਤਤੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨਿੰਦਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਨੋਟ: ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਬਾਬਾ ਦਾਸੂ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਰੁਝਾਨ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਬਾਣੀਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। (Ang 967, Ramkali ki Var, pauris 2-5)[DB]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਅਣਸੁਲਝੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ

1552-1574

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਵੈਸਾਖ ਅਤੇ ਮਾਘ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮਿੱਥੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ ਲਈ ਸਾਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਸੇ ਦਿਨ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮੋਟੀ ਰੋਟੀ ਛਕਦੇ ਸਨ।

ਰਸੋਈ ਦਾ ਇਹ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਵਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ: ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ, ਪਾਛੇ ਸੰਗਤ। ਵਾਰ ਰਸੋਈ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਛਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਣੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ 14 ਜਨਵਰੀ 1553 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਲਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਵਿਰਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ।[EoS][EoS][EoS][DB]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ1559 ਤੋਂਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਬਾਉਲੀ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖੂਹ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁਦਾਈ ਕਈ ਸਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ, ਹਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਢੋਂਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਮਿੱਠਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ 84 ਪੌੜੀ 'ਤੇ ਜਪੁਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਜ ਖੂਹ ਤੱਕ 84 ਢਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੈਠ ਕੇ ਕੰਮ ਵੇਖਦੇ ਸਨ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਖੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ। 1559 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਪੌੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਖੁਦਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1559 ਤੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 8 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖੂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਬਾਉਲੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਖੂਹ ਦੇ ਕੰਮ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਉੱਥੇ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤਗੋਇੰਦਵਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ

ਬਾਈ ਮੰਜੀਆਂ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਸਿੱਖ ਥਾਪਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਮਗਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਬਾਈ ਦੀ ਠੀਕ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਰਗੀ ਸੁਥਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਮਗਰਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਲੇਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ: ਮੰਜੀ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਥਾਪੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਸੰਦ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਸੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਮਸੰਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਥਾਪੇ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਬਾਣੀਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। (Ang 968, Ramkali ki Var, pauri 6)[DB]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਸੱਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅਨੇਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਬਾਈ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬੈਠਦਾ ਸੀ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੰਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਭੇਜਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ।[EoS]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ

ਸਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਕੀਤੀ।

ਨੋਟ: ਸਤੀ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਲਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਮਗਰਲੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਬਾਣੀਇੱਕ ਸਲੋਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪਤੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। (Ang 787)[DB]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਦੇ ਅਤੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।[EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਅਨੰਦੁ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਲੀ ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਨੰਦੁ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਪੋਤੇ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਇਹ ਬਾਣੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ40 ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਆਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਤੇ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਢੋਲ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ।[EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਅਕਬਰ ਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਫੇਰੀ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਭੇਟ ਕੀਤੀ; ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਵਿਛਾਏ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਗਿਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਠਾਣ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਜਨ ਛਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਚੌਲ ਖਾਧੇ।

ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਸੋਈ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਕਰਤਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਭੇਟਾ ਉਸੇ ਦਿਨ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੋਵੇਂ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਕੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਹੀਂ। ਮੂਸਵੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਨਵੰਬਰ 1598 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਬਰ ਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲੀ ਫੇਰੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1598 ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਯਾਦ ਹੋਵੇ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (4)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਫੇਰੀ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਪੂਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਠੁਕਰਾਈ ਗਈ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਕੀਤੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[Macauliffe]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਦੇਣ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਈ ਬੱਲੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਫੇਰੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਏ।[Gupta]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਲਾਹੌਰ

ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣਾ

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਰਸੋਈ ਬਾਰੇ ਅਕਬਰ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੁਫ਼ਤ ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਾਮਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗੜਬੜ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਸ਼ਿਕਾਇਤ, ਸੰਮਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲ

ਲਗਭਗ 1570-1574

ਸਤਾਰਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂ ਇਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ।

1 ਸਤੰਬਰ 1574 (ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 15, 1631 ਬਿ.) ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਚੁਣਿਆ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਆਪਣੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਪੋਥੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੋਣਾ ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।[EoS][EoS][Mann][EoS][EoS]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤਲਗਭਗ 1570-1572ਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਹੰਸਰ ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1604 ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਮੱਤ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਕਥਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲਾ ਆਰੰਭਕ ਮੰਗਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤੰਬਰ 1570 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 9 ਅਗਸਤ 1572 ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਵਾਧੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਸ਼ੰਕੇ ਸਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1570 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸੀ।[Mann]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਆਖਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਅਤੇ ਚੌਂਕੀ

ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਚੌਂਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਥੰਮ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗਹਿਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਦੋਂ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਚੌਂਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਵਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇਗੀ।

ਇਹ ਸਾਖੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਨੋਟ: ਇਹ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਰਹੀ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (2)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਖੀ ਆਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।[Macauliffe]

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ1 ਸਤੰਬਰ 1574ਗੋਇੰਦਵਾਲ

ਅੰਤਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਦ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਸਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਮਾਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਾਰਸਾਂ ਵਜੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰੱਖਿਆ, ਜਦਕਿ ਨਾਮਜ਼ਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (3)

ਬਾਣੀਇੱਕ ਪੜਪੋਤੇ, ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਦ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਰਜ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਅੰਗ 923-924 'ਤੇ ਸਦ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਇਹ ਚੋਣ ਮੰਨ ਲਈ।[EoS]

ਤਸਵੀਰਾਂ

ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਪੁਰਖੂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Purkhu of Kangra, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ. Kapany Collection (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਮਨਜ਼ 'ਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀ ਅਹੀਆਪੁਰ ਵਾਲੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਲਗਭਗ 1570-1572। ਸਰੋਤ ਦਾ ਲਿੰਕ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਦਾਰਾਪੁਰ ਜਾਂ ਯਹੀਆਪੁਰ ਵਾਲੀ ਪੋਥੀ ਆਖਦਾ ਹੈ।
Sahansar Ram, scribe, per the Encyclopaedia of Sikhism, ਲਗਭਗ 1570-1572. Public domain. ਸਰੋਤ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਫੱਟੀ, ਜੋ ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Unknown, ਲਗਭਗ 1801-1839. ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ
ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦਾ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਦਾ ਅੰਕ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ. ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ. Public domain. ਸਰੋਤ
ਲਗਭਗ 1800-1840 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Unknown, ਲਗਭਗ 1800-1840. Royal Collection Trust, RCIN 925204 (ਕਾਮਨਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ). Public domain. ਸਰੋਤ

ਸਰੋਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ1552-1574ਬਾਣੀ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦੁ ਅਤੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖ਼ ਮਿੱਥਣਯੋਗ ਘਟਨਾਵਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਫੇਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ 14 ਜਨਵਰੀ 1553 ਮਿੱਥੀ, ਇੱਕ ਵਿਰਲਾ ਅਪਵਾਦ ਹੈ।[DB][EoS][EoS]
ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 1570-1572ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਹੰਸਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ। ਦੋ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬੰਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਵਰਣਨ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਈ ਦੂਜੀ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ-ਕਾਪੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਮਾਨ ਸ਼ੰਕੇ ਸਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1570 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।[EoS][Mann]
ਬਲਵੰਡ ਅਤੇ ਸੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਦ16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਬਾਣੀ
ਦੋਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸਤਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਦ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੜਪੋਤੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅੰਤਿਮ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਮਗਰਲੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।[DB][EoS][EoS]
ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼1776ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਬੱਤੀ ਸਾਖੀਆਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਇੱਕ ਭੱਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਿੱਤ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਆਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[EoS][EoS]
ਮੈਕਾਲਿਫ਼, The Sikh Religion, ਜਿਲਦ 2, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ1909; 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ, ਅਕਸਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ, ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਮੁੜ-ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗੁਪਤਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਕਬਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਉਹ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।[Macauliffe][Gupta]

ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥ

ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ
ਇੱਕ ਨੇੜਲਾ ਸਰੋਤ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹੈ।
ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤੀ
ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਾਦਤ
ਸਰੋਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ।

ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ

"ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ". ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ. https://sikh-history.co.uk/pa/lives/guru-amar-das/