ਅਰਦਾਸ

ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਅਰਜ਼ਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਵੱਡੇ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਬੇਨਤੀ। ਅਰਦਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਘੜੀ ਅਰਦਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਕੰਸ਼ ਜੋੜੇ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਲਿਖਤ ਛਾਪਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਰੰਭਕ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਬਦਲੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ।[EoS][Src]

ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਸੀਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਝੱਲੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਸਿੱਖੀ, ਕੇਸ, ਰਹਿਤ, ਬਿਬੇਕ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਲਈ, ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਲਈ ਅਰਜ਼ੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਥ ਵਿਛੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਣ ਲਈ ਥਾਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਦੇ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ।[Src][EoS][EoS]

ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ। ਤਾਬਿਆ ਬੈਠਾ ਸਿੱਖ ਚੌਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੰਗਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਹਿ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਅਰਦਾਸ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਨਿਤਨੇਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਰਸਮ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।[Src][EoS]